Posle mesec dana rata, u sredu 1. aprila, predsednik Donald Tramp je u svom obraćanju pokušao da objasni američkoj javnosti zbog čega su Sjedinjene Države ušle u sukob sa Iranom. Imajući u vidu rezultate istraživanja javnog mnjenja koje je sproveo CNN/SSRS, a po kojima gotovo dve trećine ispitanika ne odobrava ovaj rat i smatra da predsednik nema jasan plan upravljanja situacijom, čini se da je taj cilj bio teško ostvariv. Po anketi koju je sproveo Rojters/IPSOS krajem marta, značajna većina Amerikanaca veruje da će sukob sa Iranom imati negativan uticaj na njihovu ličnu finansijsku situaciju. To dodatno otežava položaj sadašnje američke administracije, a pogotovo kandidata Republikanske partije pred izbore za Predstavnički dom i trećinu Senata koji slede u novembru ove godine.
U ovom kontekstu, posebno je zanimljivo zapitati se kakav je uticaj vojnih operacija SAD u Iranu na američku privredu sada i kakav će biti u bliskoj budućnosti. Trenutno su svakako vidljivije posledice koje ovaj sukob ima na svetsku ekonomiju nego po privredu Sjedinjenih Država. Nekoliko nedoumica otežava predviđanje mogućih ishoda – pre svega, dužina trajanja rata i, sa tim neposredno vezan, efekat zatvaranja Ormuskog moreuza, ali i posledice razaranja koju zaraćene strane i njihovi saveznici u Zalivu tokom sukoba čine protivničkim kapacitetima za proizvodnju nafte i prirodnog gasa. Napadi na gasnu i naftnu infrastrukturu, poput udara Izraela na Južni Pars, najveće iransko polje prirodnog gasa, ili Irana na Ras Lafan, kompleks ukapljenog tečnog naftnog gasa u Kataru, dodatno pogoršavaju postojeću situaciju. Osim što smanjuju buduću ponudu gasa i nafte, dovode i do produžavanja nestašica zbog toga što razoreni kapaciteti ne mogu da budu brzo obnovljeni.
Trenutno najznačajniji negativni efekti sukoba u Iranu neposredno su vezani za rast cena nafte i prirodnog gasa na globalnom nivou. Posledice toga će neminovno osetiti i krajnji potrošači, domaćinstva, ali i preduzeća zbog povećanja troškova poslovanja. Kao posledica povećanja cena nafte, očekivani rast cena, recimo namirnica i komunalnih usluga, neproporcionalno bi pogodio domaćinstva sa niskim primanjima.
ORMUZ: STROGO KONTROLISANI PROLAZ
Zatvaranje Ormuskog moreuza je značajno zato što ovaj plovni prolaz predstavlja vezu između Persijskog zaliva i otvorenog mora. Imajući na umu da u mirnodopsko vreme kroz moreuz prođe oko 20% svetske proizvodnje nafte i prirodnog gasa, ali i oko 20-30% đubriva neophodnog za proizvodnju hrane, važnost bezbedne prohodnosti ovog pomorskog puta je nemoguće prenaglasiti. Zemlje regiona gotovo svu naftu izvoze kroz Ormuski moreuz, mada Saudijska Arabija i, u manjoj meri, Ujedinjeni Arapski Emirati i Iran imaju i druge mogućnosti za transport nafte, poput cevovoda kojima mogu da zaobiđu Ormuz. Ipak, ovde se radi o veoma ograničenoj alternativi. Pored toga, ne sme se zanemariti činjenica da se u bliskoistočnom regionu proizvodi i druga važna roba značajna u procesu proizvodnje poluprovodnika poput aluminijuma, sumpora, sumporne kiseline i helijuma. Reagujući na američko-izraelske vazdušne napade, predstavnici Iranske revolucionarne garde su odlučili da zatvore plovni put od očiglednog globalnog značaja upozorivši sve zainteresovane aktere iz SAD, Izraela, Evrope i drugih zemalja, njihovih saveznika, da će njihova plovila biti gađana ako pokušaju da prođu kroz Ormuz. Iako mali broj iranskih brodova, kao i tankeri koji plove pod kineskom zastavom ili plovila koja su dobila dozvolu iranskih vlasti (uglavnom uz značajno obeštećenje, najčešće u kineskoj valuti) i dalje prolaze ovim plovnim putem, prolazak moreuzom efektivno ne funkcioniše.
ZAROBLJENI RESURSI I STRAH OD PONAVLJANJA ENERGETSKE KRIZE
Veoma ograničeno korišćenje Ormuza je već proizvelo značajne negativne efekte u velikom broju zemalja, uz realnu mogućnost dalje eskalacije praćene pojavom nestašica i povećanjem cena različitih proizvoda. Za sada su negativne posledice u najvećoj meri određene zavisnošću drugih država od uvoza nafte i prirodnog gasa iz ovog regiona, po principu što veća zavisnost – to teže posledice. Još jedan pokazatelj krize je dužina puta koji brodovi natovareni naftom prođu od luka u Persijskom zalivu do svojih konačnih odredišta. Prve su na udaru azijske zemlje u koje se izvozi skoro 90% nafte i prirodnog gasa koji prolazi kroz Ormuz, a čije su vlade već počele da preduzimaju različite zaštitne mere: od ograničenja rasta cene benzina, smanjenja akciza na gorivo, zabrane izvoza nafte i njenih derivata, prelaska na režim rada od kuće, zatvaranja škola i drugih javnih ustanova, pa sve do proglašenja vanredne energetske situacije. Zbog zavisnosti od uvoza sirove nafte iz bliskoistočnih zemalja, posebno su ugroženi Japan, Južna Koreja, Filipini, inače značajni američki saveznici u azijsko-pacifičkom regionu. Kina se nalazi u donekle protivrečnoj poziciji. S jedne strane nastoji da doprinese održavanju Irana, svog geopolitičkog saveznika i zemlje čijih 90% proizvodnje nafte kupuje, i interesa da ovaj prolaz bude otvoren, s druge. Još jedan od neočekivanih problema sa kojima se, na primer, suočavaju izvoznici poljoprivrednih proizvoda iz Azije, kao i Južne Amerike, jeste nestašica rashladnih transportnih kontejnera čija je velika količina ostala zarobljena u regionu Bliskog istoka.
Posledice sukoba i zatvaranja Ormuskog moreuza ne mogu da zaobiđu ni evropski kontinent. Suočene sa drugim energetskim šokom u toku četiri godine, evropske zemlje, a posebno članice Evropske unije, nalaze se u osetljivoj poziciji. Činjenica je da im odlaganje završetka rata na Bliskom istoku ograničava pristup alternativi ruskom gasu i potencijalno ih usmerava ka kupovini skupljeg prirodnog gasa iz SAD ili zapadne Afrike. Pošto vlade pogođenih zemalja pokušavaju da ublaže negativne efekte po stanovništvo i domaća preduzeća putem ograničenja cena nafte i naftnih derivata, subvencija ili poreskih olakšica, postoji opasnost od ponavljanja energetske krize iz 2022. godine koja je dovela do inflacije i znatnih budžetskih deficita.
NEIZVESNOST RASTE I U AMERIČKOJ EKONOMIJI
Veoma važno pitanje je kakvi su ekonomski efekti rata u Iranu po SAD, imajući u vidu da je ova zemlja jedna od zaraćenih strana i sve češći neposredni akter drugih regionalnih sukoba. Iako bi energetska kriza prouzrokovana ratom sa Iranom manje pogodila SAD nego druge industrijalizovane ekonomije, američki potrošači bi svakako trpeli posledice povećanih cena nafte, gasa i prehrambenih proizvoda. Rat sa Iranom je doprineo rastu neizvesnosti u američkoj ekonomiji, već uzdrmanoj trgovinskim sporovima sa drugim zemljama, pretećom inflacijom i sumnjama u namere američke administracije vezanim za ograničavanje nezavisnosti američke centralne banke – Sistema federalnih rezervi.
Sjedinjene Američke Država su u rat sa Iranom ušle kao značajan izvoznik nafte, što u velikoj meri olakšava njihovu poziciju u odnosu na većinu drugih zemalja. U Strategiji nacionalne bezbednosti SAD, donetoj u novembru 2025, ističe se da su Sjedinjene Države decenijama davale prioritet Bliskom istoku u odnosu na druge regione zbog bogatstva energijom koje je ovaj prostor činilo “glavnim poprištem takmičenja supersila”. U međuvremenu su se odnosi bitno promenili, SAD su postale neto izvoznik energije, a “konkurencija supersila je ustupila mesto nadmetanju velikih sila u kome Sjedinjene Države zadržavaju najzavidniju poziciju”. Relativno neuobičajeno za strateške dokumente, zasluge za ovaj nesumnjiv uspeh su pripisane isključivo predsedniku Trampu koji je, po navodima iz same strategije, uspeo da obnovi američke odnose sa zemljama regiona, kako sa arapskim državama tako i sa Izraelom.
Iako je cena galona benzina od početka sukoba porasla za jedan dolar, na nešto preko četiri dolara, a dizela na oko 5,5 dolara, dosadašnje posledice rata na Bliskom istoku po SAD su ograničene. Pored rasta cena i mogućih nestašica azotnih đubriva i helijuma, neposredni efekti sukoba su vezani za energetsku krizu i potencijalno smanjenje kupovne moći u zemljama koje su najznačajniji trgovinski partneri SAD. U tom slučaju, tražnja za američkim proizvodima bi bila smanjena, u skladu sa opadanjem performansi partnerskih ekonomija. Rastuće cene dizela i očekivani rast cena đubriva bi se posebno negativno odrazili na američke poljoprivredne proizvođače, inače u velikoj većini podržavaoce predsednika Trampa i Republikanske stranke. Cene transporta bi takođe porasle, što bi uticalo i na rast drugih cena. Posebno bi bio pogođen avio saobraćaj zbog skupljeg goriva, što bi povećalo cenu putovanja kao i troškove isporuka. Još jedan od negativnih efekata jeste i rast kamatnih stopa na hipotekarne kredite, prisutan od početka rata sa Iranom, koji negativno utiče na kupce nekretnina. Produžetak sukoba i strah od inflacije može sprečiti nadležne u Sistemu federalnih rezervi da nastave sa očekivanim smanjenjem kamatnih stopa ili ih pak usmeriti ka razmišljanju o njihovom eventualnom rastu, što bi povećalo troškove pozajmljivanja u SAD.
S druge strane, postoje i privredni subjekti koji ne bi bili izloženi negativnim posledicama ove krize. Američki proizvođači tečnog prirodnog gasa bi, po dostupnim procenama, kao korisnici visokih cena na tržištu mogli da zarade oko 60 milijardi dolara. Kako je i sam predsednik Tramp napisao 12. marta, u delu objave na mreži Truth Social: “Sjedinjene Države su daleko najveći proizvođač nafte na svetu, tako da kada cene nafte porastu, mi zarađujemo mnogo novca”.
Pokušaji procene ekonomskih posledica sukoba sa Iranom najčešće su zasnovani na analizi dužine njegovog trajanja i verovatnoće za eskalaciju, ali i njihovih interakcija sa postojećim ranjivostima kao što su efekti carina, stopa inflacije i slabljenje potrošačkog raspoloženja. U slučaju dužeg trajanja rata u Iranu praćenog dramatičnim povećanjem cene nafte, gotovo svi izvori predviđaju značajno usporavanje stope rasta kao i moguću recesiju u SAD. U tom ključu treba razumeti licitiranja američkih zvaničnika, a pre svega predsednika Trampa, o skorom završetku sukoba. Dodatni problem po postojeću administraciju je osnovana pretpostavka da povećano nezadovoljstvo američkih glasača, usled čak i vrlo ograničenih ekonomskih posledica rata u Iranu, može da smanji šanse Republikanaca za pobedu na novembarskim izborima za Predstavnički dom ili za zadržavanje kontrole nad Senatom, što bi prilično otežalo položaj predsednika Trampa u ostatku mandata.
Što se tiče spoljnopolitičkih odnosa SAD, čak i u slučaju da bude vrlo brzo završen, rat sa Iranom doprineo je ubrzavanju nekih strateških promena, poput težnje ka smanjenju zavisnosti tzv. srednjih sila u odnosu na Ameriku. Jednostavno, činjenica da su Sjedinjene Države spremne da svojim jednostranim delovanjem proizvedu razorne posledice po druge zemlje, ne vodeći računa o njihovim osnovnim nacionalnim interesima, može da ima dugoročne negativne efekte po budućnost američkih savezništava.
Autor je vanredni profesor Univerziteta u Beogradu, FPN
