Senke Crvenog Beča

Kada su se nakon Prvog svetskog rata i pandemije španske groznice srušili stari liberalni kapitalizam i sa njim Austrougarska monarhija, Beč nije bio samo prestonica koja je ostala bez carstva – bio je to grad koji je izgubio tlo pod nogama. Imperijalni sjaj preko noći se pretvorio u teskobu, masovnu nezaposlenost, glad, tuberkulozu i stambeni pakao, u kome su radničke porodice u smenama iznajmljivale i delile “krevete na sat”.

Dok je na površini grad jedva hvatao vazduh pod teretom bede i očaja, u dubokoj senci iza zamandaljenih kapija odvijao se sasvim drugačiji život. U zagušljivom polumraku podruma, uz tupi zvuk geštetnera, štampaju se zabranjeni listovi i leci, šapuću se šifrovane poruke, dele falsifikovani pasoši i kuju planovi koji će iz temelja uzdrmati važeći poredak. Ovo pulsirajuće podzemlje glavnog grada Austrije vri u tišini; nevidljivo i spremno da iz korena promeni istoriju Evrope.

PLODNO TLE ZA PROMENE

Godine između 1919. i 1934. ušle su u istoriju kao period “Crvenog Beča” (Rotes Wien), koji je rođen na zgarištu sistema što je bankrotirao i moralno i ekonomski. Vlast je preuzela Socijaldemokratska radnička partija. Osokoljena ubedljivom pobedom i voljna da pomogne najugroženijima, austrijski socijaldemokrati razvili su vlastitu ideologiju – austromarksizam. Premda su s boljševičkom Moskvom delili ideološku osnovu, razilazili su se u pogledu metoda dajući prednost demokratskom putu nad diktaturom proletarijata.

Organi lokalne vlasti, pa i policija tolerisali su političku emigraciju sa levog krila, sve dok nisu direktno ugrožavali stabilnost same Austrije. Zahvaljujući relativnoj slobodi kretanja i rada, Beč je služio kao sigurno utočište za strane komuniste i levičare koji su u Kraljevini Srba, Hrvata i Slovenaca, Mađarskoj ili Rumuniji bili proganjani i osuđivani na smrt. Geografija je učinila ostatak. Zbog svoje pozicije na mapi, Beč je i nakon kraha Austrougarske monarhije ostao imperijalno čvorište: odlično povezan vozovima sa Moskvom, Berlinom i Parizom, istovremeno je bio prirodna kapija ka Balkanu. Svemoćna Kominterna je to odmah prepoznala. U Beču je formiran regionalni Balkanski sekretarijat, koji je godinama koordinirao revolucionarne aktivnosti na jugoistoku Evrope. Kuriri su mogli relativno brzo i neopaženo da pređu austrijsko-jugoslovensku ili austrijsko-mađarsku granicu. Upravljanje ilegalnom mrežom u Kraljevini SHS odvijalo se znatno lakše iz Beča negoli iz daleke Moskve.

Relativna sloboda štampe učinila je od grada i moćan propagandni centar revolucionara. Komunistička literatura se ovde štampala, a zatim ilegalnim kanalima švercovala na Balkan i u srednju Evropu. Kada je u Kraljevini Srba, Hrvata i Slovenaca Obznanom 1920. i Zakonom o zaštiti države 1921. Komunistička partija Jugoslavije stavljena van zakona, njeno rukovodstvo i izdavačka delatnost prebačeni su upravo u bečke radničke četvrti. Listovi i partijski bilteni, uključujući Borbu u određenom periodu, štampani su ovde.

DVA VEKA U OGLEDALU

Paralela sa dvadesetim godinama prošlog veka danas je izuzetno aktuelna. Nakon niza kriza, ratova, pandemija i inflacije, i danas se suočavamo s gotovo istim istorijskim simptomima u novom ruhu. Srednja i radnička klasa ponovo grcaju pod teretom troškova života, dok se ekstremno bogatstvo gomila na vrhu. Građani se – od svetskih metropola do periferije – sve više suočavaju sa neizvesnošću, stanarinama koje gutaju najveći deo plate i tehnologijom koja preti da im oduzme i ono malo radne sigurnosti.

O krizi kredibiliteta tradicionalnih institucija i političkih elita da ne govorimo: kao što su nekadašnji parlamentarni sistemi u očima građana potpuno izgubili legitimitet zbog korupcije, tromosti i odsutnosti empatije za običnog čoveka, tako se i današnje institucije sistemski urušavaju ostavljajući građane prepuštene stihiji i dubokom osećaju bespomoćnosti. I možda najbitnije: dvadesete i tridesete godine prošlog veka predstavljaju bolnu opomenu na period u kojem se tadašnji politički poredak povlačio pod naletom radikalnog populizma i fašizma, zato što nije mogao, ili hteo, da reši osnovne egzistencijalne probleme građana. Gledajući sadašnje vreme, na vidiku, nažalost, nema snage kadre da preokrene točak istorije i spreči reprizu onoga što je u tadašnjoj Evropi, pa i čitavom svetu, usledilo već krajem tridesetih godina 20. veka.

PRVA LIGA REVOLUCIONARNE ELITE

Pre jednog veka, Beč je postao ogromni “izbeglički” kamp za crvenu elitu. Nakon zabrane Komunističke partije Jugoslavije u Kraljevini SHS, sloma Mađarske Sovjetske Republike 1919. i gušenja komunističkih ustanaka u Bugarskoj 1923, na hiljade poraženih aktivista, intelektualaca i revolucionara slilo se u austrijsku prestonicu. Za komuniste dvadesetih Beč je bio ono što je London bio za liberale u 19. veku – ostrvo slobode u moru reakcije.

Od jugoslovenskih komunista i levičara u “Crvenom Beču” tokom 1920-ih i ranih 1930-ih boravili su i delovali uglavnom članovi emigracionog rukovodstva Komunističke partije. Među najvažnijima bio je Sima Marković, univerzitetski profesor i jedan od prvih sekretara KPJ, koji je posle Obznane ostao u Beču, postavši centralna figura bečkog emigracionog štaba. Uz njega je delovao i Filip Filipović, suosnivač i sekretar KPJ, koji je bio izabran i za gradonačelnika Beograda 1920. godine, ali su tadašnje vlasti poništile taj izbor. U austrijskoj prestonici dvadesetih godina delovao je i Mustafa Golubić, predratni član Mlade Bosne i sovjetski obaveštajac, a među učesnicima Prve zemaljske konferencije u Beču 1922. bio je i Đuro Đaković.

Iako se u kontekstu “Crvenog Beča” često pominje i Josip Broz Tito, on tokom dvadesetih godina prošlog veka nije bio značajna figura bečkog emigracionog rukovodstva ili Balkanskog sekretarijata. Pravi kontakt sa bečkom centralom partije ostvario je tek 1934, neposredno posle izlaska iz zatvora. Tada ga je Milan Gorkić, koji je kao generalni sekretar rukovodio partijskim centrom u emigraciji, pozvao u Beč i uveo u Politbiro. Broz je tada prvi put predstavljen s nadimkom Tito, ali to je već bilo na samom kraju ere zvane “Crveni Beč”.

Doduše, mladi Josip Broz je još 1913. bio u neposrednom okruženju, u Bečkom Novom Mestu, radeći u fabrici automobila “Dajmler”. Taj period se često pominje u popularnim pričama (“Hitler, Stalin, Trocki, Tito i Frojd u Beču 1913”), ali nema veze sa komunizmom ni sa “Crvenim Bečom”.

DA LI SE PONOVO GASI SVETLO

Ipak, ništa ne traje večno, pa je i “Crveni Beč” trajao svega petnaest godina – ali sa kakvim rezultatima. Tokom tog razdoblja, ovaj reformski projekat doneo je radikalnu transformaciju zdravstvenog i obrazovnog sistema, besplatne udžbenike i pribor za decu, napredne dečje vrtiće i kulturno opismenjavanje radničke klase. Gradske vlasti su podigle i desetine hiljada kvalitetnih i pristupačnih domova za radnike, opremljenih raznovrsnim društvenim, zdravstvenim i uslužnim sadržajima. Ideja je bila jednostavna i za ono vreme gotovo radikalna: grad ne sme biti samo zbir privatnih interesa, već zajednički prostor u kojem i oni sa najmanje novca imaju pravo na dostojan život. Ovaj vizionarski poduhvat s pravom se smatra jednim od najuspešnijih socijalnih i urbanističkih eksperimenata dvadesetog veka, čiji temelji i danas Beču obezbeđuju status grada sa najvišim kvalitetom života na svetu.

Ali ondašnji austromarksizam je ubrzo ustupio mesto surovom austrofašizmu, a kratki i krvavi građanski rat na ulicama prestonice konačno je ugasio svetla ove hrabre i napredne ideje. Dok je trajalo, bio je to dokaz da se u senci najvećih kriza uvek rađaju ideje koje mogu da protresu svet. Tačno vek kasnije, dok ponovo brojimo pukotine u sistemu, istorija nam postavlja isto pitanje: da li ćemo ovoga puta prepoznati znakove upozorenja pre nego što se svetla ponovo ugase?