Ko je živeo ispod Staklenca

Nedavna najava rušenja „Staklenca” zbog izgradnje beogradskog metroa neće označiti samo kraj popularnog tržnog centra podignutog osamdesetih na Trgu republike, već će omogućiti arheolozima da zavire u prošlost grada i dopune dosadašnja istraživanja, koja pokazuju da se ispod današnjeg Beograda kriju brojni slojevi prošlosti još od praistorije.

Dr Adam Crnobrnja, muzejski savetnik u Narodnom muzeju Srbije predsednik Srpskog arheološkog društva, kaže da izgradnja metroa verovatno neće doneti spektakularna otkrića duž čitave trase. „Najveći potencijal vidim upravo na prostoru današnjeg Staklenca.”

Navodi da se na osnovu dosadašnjih saznanja, na ovoj lokaciji sa velikom sigurnošću mogu očekivati „ostaci austrijskih bedema, bastiona i ravelina iz perioda 1717‒1739. godine. Upravo se tu nalazio Karlov bastion, jedan od masivnih elemenata austrijskog fortifikacionog sistema koji je okruživao tadašnju varoš”. Takođe, iako je izgradnja austrijskih utvrđenja uništila deo starijih slojeva, to ne znači da se ispod Staklenca ne mogu očekivati i nalazi iz ranijih perioda, kaže Adam Crnobrnja. Podseća da su i 2018. godine, prilikom otkrivanja temelja Virtemberške kapije, ispod Trga republike pronađeni tragovi rimskih grobova i navodi da će „istraživanja kod Staklenca obuhvatiti znatno veću površinu nego prethodna”. Navodi da su još tokom istraživanja iz 1882. godine sprovedenih na mestu današnjeg spomenika knezu Mihailu, na dubini od oko tri metra pronađene rimske grobnice iz 4. veka, dok su tzv. „grobovi bunari” iz 1. veka dosezali dubinu od čak osam do devet metara. Na Trgu republike je dvadesetih godina prošlog veka otkriven jedan rimski žrtvenik na dubini od pet do šest metara, dok su ostaci rimskih kuća u Čika Ljubinoj ulici pronađeni na svega 1,4 metra ispod današnjeg nivoa tla.

„Konfiguracija terena u prošlosti bila je drugačija od današnje i upravo je arheološka istraživanja postepeno otkrivaju. Problem je što takva istraživanja na prostoru antičkog Singidunuma i istorijskog jezgra Beograda nisu bila dovoljno brojna”, kaže Crnobrnja. Zbog toga je teško unapred proceniti na kojim će se dubinama pojaviti pojedini arheološki slojevi, ali dosadašnja otkrića pokazuju da se značajni ostaci mogu očekivati već na nekoliko metara ispod današnjeg nivoa grada.

On naglašava da je za ovako složen projekat neophodno napraviti razliku između prethodnih i zaštitnih arheoloških istraživanja. Prethodna istraživanja podrazumevaju geofizička snimanja, probne sonde i bušotine kako bi se utvrdilo šta se nalazi ispod zemlje i na osnovu toga planiraju se zaštitna iskopavanja. U tom kontkekstu, Crnobrnja smatra da je sa istraživanjima trebalo početi znatno ranije, imajući u vidu najavljenu dinamiku radova na beogradskom metrou. Posebno upozorava da je na Trgu republike pre nekoliko meseci primetio probna geološka bušenja, ali bez vidljivog arheološkog nadzora.

„Bez prethodnih istraživanja teško je proceniti koliko bi zaštitna arheološka istraživanja mogla da traju. Sve zavisi od složenosti nalaza i finansiranja. Ako su istraživanja dobro pripremljena, a investitor ispuni realne zahteve službi zaštite, ona bi mogla da traju od tri do deset meseci”, kaže Crnobrnja.

On podseća da su istraživanja na Trgu republike svojevremeno započeta tek nakon što je građevinska mehanizacija već oštetila deo ostataka Virtemberške kapije, zbog čega naglašava da je od ključne važnosti da se arheološka istraživanja sprovedu pre početka velikih građevinskih radova. Navodi da bi zaštitna arheološka istraživanja trebalo da organizuje Zavod za zaštitu spomenika kulture grada Beograda, kao teritorijalno nadležna ustanova. Međutim, s obzirom na veličinu prostora koji obuhvata nekoliko hiljada kvadratnih metara, moguće je uključivanje i drugih institucija poput Arheološkog instituta, Muzeja grada Beograda i Narodnog muzeja Srbije.

Investitori i arheolozi poslovično nemaju dobru saradnju. Problem nastaje još u fazi prostornog i urbanističkog planiranja, kaže Crnobrnja. „Arheolozi gotovo po pravilu bivaju uključeni prekasno, tek kada počnu zemljani radovi. Tada arheologija za investitora postaje nepredviđeni trošak i faktor koji usporava projekat, što prirodno stvara tenzije”, kaže on.

Ipak, odgovornost ne vidi isključivo na strani investitora. Kako objašnjava, oni često prolaze kroz proceduru pribavljanja dozvola a da prethodno nisu obavešteni da grade na prostoru zaštićenog arheološkog lokaliteta ili u zoni u kojoj se mogu očekivati arheološki nalazi. „Kada investitor od početka zna da mora da računa na arheološka istraživanja, saradnja je uglavnom dobra, nasleđe se čuva, a projekti se realizuju bez većih problema. A kada se ostaci otkriju tek tokom gradnje, ulazi se u rizičnu zonu. Nesavesni investitori tada ponekad pokušavaju da prikriju nalaze kako bi izbegli dodatne troškove i zastoje, a posledica može biti nepovratno uništavanje kulturnog nasleđa. Rešenje nije u kažnjavanju na gradilištu, već u prevenciji. Potrebno je da nas neko konačno uključi u izgradnju sistema, a ne da od nas očekuje samo da gasimo požare”, zaključuje on.

Po njegovom mišljenju, trajna promena ne zavisi samo od metroa, već od načina na koji se u Beogradu i inače planira gradnja. „Da bismo bolje upoznali arheološko nasleđe grada, neophodno je da se dosledno primenjuju zakoni i da arheološka istraživanja prethode planiranju velikih projekata. Tek nakon toga mogu se donositi informisane odluke o zaštiti, prezentaciji i korišćenju eventualno otkrivenih ostataka”, zaključuje Crnobrnja.

Na pitanje da li bi eventualni arheološki ostaci mogli da budu sačuvani i predstavljeni javnosti po uzoru na one u metrou Soluna, Crnobrnja kaže da je za takve procene još rano. „Najpre treba sprovesti prethodna istraživanja, a potom i zaštitna arheološka iskopavanja. Tek kada budemo znali šta se nalazi ispod zemlje, moći ćemo da razgovaramo o načinu zaštite i prezentacije”, ističe on. Crnobrnja podseća da se značajni nepokretni arheološki ostaci ne mogu jednostavno ukloniti i da zakon propisuje posebne procedure za njihovu zaštitu. Ukoliko budu otkriveni vredni ostaci iz ranijih perioda, o njihovoj sudbini moraće da odlučuju nadležne institucije, ali će važnu ulogu imati i stručna javnost i građani. „Solun danas jeste primer uspešne integracije antičkih i vizantijskih ostataka u metro sistem, ali do tog rešenja nije došlo lako. Bila je to dugotrajna borba između struke i građana sa jedne strane i investitora i vlasti sa druge. Tek kada budemo znali šta se nalazi ispod Trga republike, moći ćemo da razgovaramo o sličnim mogućnostima u Beogradu”, kaže on.

Zato je izgradnja metro stanice prilika ne samo za istraživanje prošlosti, već i za promenu odnosa prema arheološkom nasleđu. A buduća metro stanica može postati primer kako savremeni razvoj i kulturno nasleđe idu ruku pod ruku.