Ugrožavanje integriteta Petrove crkve

U poslednje vreme slučaju Petrove crkve kod Novog Pazara s razlogom je posvećena znatna pažnja, pa ipak još uvek nisu razjašnjeni svi ključni elementi problema, niti su izneti i obrazloženi svi relevantni stavovi. Reč je o paradigmatičnom primeru koji pokazuje kako nadležne institucije spomeničke zaštite donose štetne odluke vezane za savremene intervencije u tom prvorazrednom istorijskom ambijentu. Pogotovo taj uvid deluje poražavajuće posle slučaja “Generalštab”, kada su konzervatori, svi kao jedan, zauzeli stav povodom odluke o rušenju. Kada je reč o Petrovoj crkvi, naravno da se ne radi o rušenju, ali se radi o ugrožavanju autentičnosti i integriteta kulturnog dobra i svetog mesta izvanredno visokih vrednosti.

ISTORIJA, UNESCO

Crkva Svetih apostola Petra i Pavla kod Novog Pazara, poznatija kao Petrova crkva, najstarija je očuvana sakralna građevina u Republici Srbiji. Sagrađena je na uzvišenju, na arheološki složenom, višeslojnom lokalitetu koji seže sve do tumula nad kneževskim grobom iz 5. veka p. n. e, dok je građevina u svom sačuvanom prvobitnom obliku iz 9. veka bila rotonda sa kupolom koja je kasnijim dograđivanjima dobila složen i jedinstven izgled kakav poznajemo danas.

U episkopskom sedištu, u Petrovoj crkvi, Stefan Nemanja kršten je po drugi put, sada po pravoslavnom obredu budući da je u rodnoj Zeti primio katoličko krštenje. Bila je to najznačanija građevina tadašnje Raške u kojoj je veliki župan održavao državne sabore tokom druge polovine 12. veka, a kada je procenio da je to dobar politički trenutak, tu se odrekao prestola (1196), a vlast je predao srednjem sinu Stefanu, tada zetu vizantijskog cara. Prvovenčani je, po svemu sudeći, upravo tu krunisan papskom krunom (1217), budući da je Istočno rimsko carstvo (Vizantija) tada bilo pod latinskom okupacijom (1204–1261). Po osnivanju samostalne arhiepiskopije sa sedištem u manastiru Žiči (1219), zahvaljujući diplomatskim sposobnostima najmlađeg Nemanjinog sina Save, Petrova crkva, kao sedište srpske Raške episkopije, tj. nižeg ranga, gubi svoj primat. Ipak, bila je to najznačajnija tačka crkveno-političkog ustrojstva onovremene srpske države tokom njenog formativnog perioda: tamo su donete sve važne odluke i odigrali su se presudni događaji vezani za svetovnu i duhovnu vlast.

Njeno slikarstvo je nastajalo u više navrata u rasponu od 9. do 16. veka. Najzad, zbog jedinstvenih vrednosti njenih istorije, arhitekture i slikarstva, Petrova crkva je od 1979. upisana na Uneskovu Listu svetske baštine u sklopu celine “Stari Ras sa Sopoćanima”. Sve ovo bi podrazumevalo generisanje visoke svesti nadležne službe zaštite kulturnih dobara Republike Srbije povodom njenog očuvanja i prezentacije, kojima treba pristupati sa posebnom osetljivošću i uvažavanjem. Takođe, u tom kontekstu gledano, zahtevi vlasnika, tj. SPC, ne bi smeli biti tretirani kao podrazumevajući i obavezujući. Naprotiv, morali bi biti vrlo oprezno razmatrani.

Ipak, u najnovije vreme Petrova crkva sa svojom neposrednom okolinom degradirana je novogradnjom čije je podizanje u toku po zahtevu SPC, a uz blagoslov i izdašno finansiranje od strane države, uz učešće i podršku nadležne, krovne institucije spomeničke zaštite, Republičkog zavoda za zaštitu spomenika kulture. Reč je o podizanju objekta dužine 37m u njenoj nevelikoj porti, severno od crkve i na površini koja arheološki nije istražena na adekvatan način, niti u potpunosti, o čemu su se arheolozi posebno jasno i javno oglasili. Novogradnja gotovo da dodiruje izuzetne nadgrobnike, koji čine jedinstvenu sliku zajedno sa crkvom. U vreme direktorovanja prof. dr Dubravke Đukanović, u Zavodu je izrađen projekat 2022, a ista direktorka je svojoj privatnoj firmi Studio d’art, preciznije sopstvenoj ćerki, delegirala nadzor nad gradnjom koja je počela 2024. Ti su podaci ispisani na građevinskoj tabli na lokalitetu.

foto: pavle marjanović

PO ZAHTEVU EPARHIJE

Kako objasniti ponašanje Republičkog zavoda? Odgovor seže u višedecenijsku prošlost. Još 90-ih godina prošlog stoleća, SPC je tražila izgradnju trpezarije i lapidarijuma severno od crkve, kao i kuću za sveštenika sa porodicom. Izveštaj ICOMOS-a, međunarodne strukovne organizacije i savetodavnog stručnog tela Uneska, odobrava zahtev za novogradnjom 2009. Istini za volju, taj je Izveštaj potpisao Alkivijadis Prepis (ICOMOS, Grčka), koji je, uz konsultacije sa srpskim kolegama, po svemu sudeći, bio jedini ICOMOS-ov donosilac dalekosežnih odluka povodom planova o radikalnoj promeni unutar jednog, za srpsku sredinu, nemerljivo važnog kulturnog dobra. Takođe, A. Prepis je arhitekta, a za donošenje tako osetljivih odluka, zbog značaja lokaliteta kada je reč o arheologiji, bilo je neophodno i mišljenje nekog od kolega te struke.

Međutim, pre donošenja odluke o gradnji izostalo je razumno pitanje: kome bi bila namenjena trpezarija uz parohijsku crkvu osim kao restoran za vernike i posetioce? Kako se pravda takva potreba u granicama izuzetno delikatno lociranog, jedinstvenog kulturnog dobra koje kao dragulj stoji na brdašcetu, odabranom za sveto mesto pre više od dva i po milenijuma, a koje je do nas došlo neugroženo dogradnjama. Srednjovekovni objekti u porti su s vremenom porušeni, a autentično je ono što je očuvano: crkva i nadgrobnici. I tako treba i da ostane, upravo radi očuvanja autentičnosti mesta. Ovi stavovi su, nažalost, izostali od strane domaćih i stručnjaka ICOMOS-a, za šta nema razumnog profesionalnog objašnjenja. U međuvremenu, zahtev SPC za novim objektom evoluirao je od trpezarije do eparhijskog dvora i lapidarijuma, čija je gradnja u toku.

Budući da je novogradnja zahtev Raško-prizrenske eparhije, treba znati da je od NATO bombardovanja 1999. episkop Raško-prizrenske eparhije iz bezbednosnih razloga napustio Prizren, gde je stolovao, i smestio se u manastir Gračanicu gde boravi od tada. Na Saboru SPC iz 2011. u saopštenju, objavljenom na sajtu Raško-prizrenske eparhije, navedeno je da se planirana obnova Raške episkopije odlaže “dok se ne steknu svi neophodni uslovi”. Posle manje od decenije i po, uslovi su se očigledno stekli.

Izgleda logično da episkopsko sedište Raško-prizrenske eparhije bude iz Gračanice vraćeno u Petrovu crkvu, gde se nalazilo u srednjem veku, ali samo dok se ne suočimo sa realnošću života danas. Ipak, iz Raško-prizrenske eparhije stiže uveravanje da nema govora o preseljenju episkopa iz Gračanice u Rašku, odnosno Novi Pazar, a saopštenje od 14. februara 2026. kaže da episkop nema nameru da napusti teritoriju Kosova i Metohije. Nije jasno zašto se u saopštenju iz 2026. ne kaže otvoreno ono što je rečeno u saopštenju iz 2011: osnovaćemo ponovo Rašku episkopiju sa sedištem u Petrovoj crkvi, tim pre kada se zna da se istorijski u Gračanici nalazilo sedište jedne druge – drevne Lipljanske episkopije. Zaključak poslednjeg saopštenja glasi: “…postojanje i delovanje eparhije i na prostoru Raške oblasti od ključnog je značaja za opstanak Crkve, vernog naroda i svetinja na Kosovu i Metohiji, jer oba dela eparhije čine međusobno povezanu i organsku celinu”. Nikako nije jasno kako postojanje i delovanje Eparhije na prostoru Raške oblasti može biti od ključnog značaja za opstanak manastira u drugoj oblasti, tj. na Kosovu i Metohiji, i to s one strane administrativne granice.

ŠTA KAŽE REPUBLIČKI ZAVOD

Kada je reč o stručnom aspektu ovog poduhvata, ključna rečenica nalazi se u odgovoru koji je stigao iz Republičkog zavoda objavljenom na A1 tv.net Novi Pazar, gde se kaže: “Bez ulaska u raspravu o tome da li na ovom lokalitetu postoji potreba za ovakvom intervencijom, cilj je bio izraditi najbolje moguće rešenje koje poštuje smernice ICOMOS-a, kao i nasleđene obaveze i rešenja iz prethodnih perioda”. Te reči podsećaju na staru izreku: “Kada se uđe u pogrešan voz, sve stanice su pogrešne”. Donosioci odluka u Republičkom zavodu ušli su u pogrešan voz, pri čemu su imali vremena, duže od dve decenije, da odluku o predimenzioniranoj građevini unutar porte razmotre i revidiraju, tj. da iz pogrešnog voza izađu. Što se nije dogodilo. Međutim, posao stručnjaka sastoji se upravo u tome da ulaze u rasprave i da utvrđuju postoji li potreba za novogradnjom u srednjovekovnom ambijentu, kolikom, i na kojoj lokaciji – pa da je u skladu sa time dopuste ili odbiju.

Predstavnici Republičkog zavoda izjasnili su se nedavno, a više medija je tu tvrdnju prenelo, da su stručnjaci ICOMOS-a odobrili podizanje objekta u porti Petrove crkve baš na onom mestu i u onim gabaritima koliki su gabariti objekta koji se upravo izvodi, iz čega sledi da nema osnova za brigu o skidanju Petrove crkve sa Uneskove Liste svetske baštine, što je u medijima postavljeno kao pitanje od vitalnog značaja. Ipak, taj uvid ni najmanje ne utiče na aktivnosti koje su na delu. Takođe, tvrdnja da su svi papiri ispravni i po zakonu, suštinski ne znači ništa. Suštinski – toj novograđevini nije mesto pored Petrove crkve. Njenim podizanjem narušena je autentičnost i jedinstvenost lokaliteta. Građevina koja je potrebna eparhiji trebalo je da bude podignuta izvan nekadašnjeg obziđa i za tu konstataciju nije potreban čak ni položen konzervatorski ispit, o čemu svedoče stručne, ali i laičke reakcije u javnosti.