Službe u raljama medija

Kada bi se dešavanja u Srbiji posmatrala isključivo kroz stupce prorežimskih medija, stvarnost bi svakako bila drugačija. Beograd bi, na primjer, bio Kazablanka. Grad u kome se u turbulentnom međunarodnom poretku prepliću interesi mnogobrojnih stranih službi i njihovih ispostava, koji kao Stankovićev Estoril vrvi od agenata i kojekakvih lokalnih doušnika. Samo se danas ne sudaraju saveznički i njemački, već zapadni i istočni – mahom ruski.

Međutim, kako je režimska stvarnost malo drugačija od naše stvarnosti, treba se zapitati da li ova kazablanska atmosfera zaista oslikava stvarno stanje ili je u pitanju samo još jedan od populističkih narativa vlasti. Da li je Beograd zaista toliko interesantan stranim službama, ili se pojedini mediji samo vješto koriste za sprovođenje ublažene varijante strategije stvaranja tenzija zarad diskreditacije političkih i ideoloških protivnika?

USTALJENA PROPAGANDA

Narativi o mješanju stranih službi konstruisani su uglavnom tako da budu neoborivi – ne zato što su potkrepljeni čvrstim dokazima, već upravo suprotno – zato što su obavijeni velom “tajnosti” pa se ne mogu ni provjeriti. Zasnovani su snažnim konstrukcijama poput “operativnih saznanja” o stajanju stranih službi iza protesta (naravno, bez ijednog dokumenta ili konkretne radnje), citiranja stranih centara moći, upozoravanja na “hibridno djelovanje”, najava značajnih dešavanja (koja se ne dese) ili dokaza koji navodno postoje, ali su tajni.

Ove konstrukcije imaju dovoljnu težinu da kada se masovno i kontinuirano upotrebljavaju, proizvedu željeni politički efekat – određeni akteri i društvene prilike se u dijelu javnosti posmatraju onako kako to odgovara režimu. Stoga, protesti neće biti doživljeni kao talas nezadovoljstva, već kao projekat stranih službi iliti “obojena revolucija”. Sa stvarnih problema, najpre odgovornosti vlasti, fokus se prebacuje na “ugroženost države” gde je je opstanak režima neophodan, a pojačana represija prihvatljiva. U ovoj fazi propagande o uplivu stranih službi ne teži se mobilizaciji samo pristalica režima, već i onih koji su neodlučni ili pak neutralni.

Međutim, “strane službe” same po sebi često nisu dovoljno jak argument ako se ne upare sa saradnicima na lokalu. Zato je potrebno stvoriti unutrašnje neprijatelje.

U svim populističkim i nedemokratskim režimima propagandna mašinerija po pravilu kao saradnike targetira one koji su kritički nastrojeni prema režimu. To su novinari, nezavisni mediji, nevladine organizacije, univerziteti, opozicija ili sindikati. Tako protesti postaju “obojena revolucija” koja se koordinira iz zapadnih ambasada, mediji i novinari “strani plaćenici” ili “agenti”, a NGO paravani za upliv novca koji služi destabilizaciji zemlje.

Predsednik međunarodnog savetodavnog odbora Beogradskog centra za bezbednosnu politiku (BCBP) Srđan Cvijić objašnjava za “Vreme” da kada se govori o propagandnim narativima o mješanju stranih službi, treba razlikovati dva narativa. U prvom se radi o “pozitivnoj propagandi koja se odnosi na ruske službe”. Kako kaže, kada se spominje Rusija, SNS se obraća svom biračkom tijelu, ali i građanima Srbije koji gaje pozitivna osjećanja prema Moskvi.

Kada je, pak, drugi narativ u pitanju, radi se o negativnoj propagandi u kojoj se “mrski Zapad” optužuje da u saradnji sa domaćim snagama “rovari” protiv vlasti u Srbiji. “Kad vlast nema odgovor na probleme, ona nudi teorije zavere, a Zapad je zgodan neprijatelj”, zaključuje sagovornik.

Iako je širok dijapazon službi koje se često vrte u ovim propagandnim scenarijima, često se izbjegava njihovo imenovanje da bi se izbegla moguća negativna, i po režim neprijatna, politička reakcija države čija se služba spominje. Najsigurnije je držati se opštih mjesta.

Srđan Cvijić slaže se sa posljednjom tvrdnjom da se “režim često ustručava da direktno uperi prst prema konkretnoj zapadnoj službi ne želeći da se na taj način sa njima direktno konfrontira”. Kako objašnjava, “režim bira bezbedne mete” i zato se službe iz manjih, slabijih, često susjednih država, bez ustezanja direktno žigošu u javnosti i koriste u unutarpolitičke svrhe.

KAKO JE SVE KRENULO

Ova vrsta propagandnog narativa nije nova, ona se već decenijama koristi u mnogim nedemokratskim režimima, pogotovo tamo gdje je izražena kontrola nad medijima. Cvijić dodaje da se mehanizam propagande samo prilagođava svakoj vlasti i njenim potrebama.

I za vrijeme režima Slobodana Miloševića (pogotovo u njegovom poznom periodu) bio je sveprisutan narativ o mješanju i uticaju stranih službi i zapadnih centara moći na dešavanja u Srbiji. Novinari, opozicioni političari i aktivisti su targetirani i kriminalizovani kao i danas. Stvaran je kult o “unutrašnjim neprijateljima koji rade za zapadne službe”. Razlika je u tome što su tadašnje posljedice za neke od targetiranih žrtava bile mnogo brutalnije nego danas.

Međutim, Miloševićeva propaganda o stranim agenturama i njihovim unutrašnjim pomagačima je imala svoju preteču na prostoru bivše Jugoslavije. Prvi hrvatski privatni medij – “Slobodni tjednik” (ST) razvio je ovu propagandnu vještinu do zloglasnog savršenstva i utabao stazu današnjim tabloidima. Dodatno mu je u prilog išlo to što se štampao početkom devedesetih, tokom ratnog doba kad nije bilo nikakvih moralnih i zakonskih ograničenja o tome šta se sve može izreći u medijima.

Elem, kao što prorežimski tabloidi danas “otkrivaju” zavjere zapadnih službi, tako je ST svojevremeno izmišljao dokaze o navodnim agentima KOS-a podmećući spiskove Srba i nepodobnih Hrvata. Na isti način su novinari ST-a (od kojih su mnogi bili izmišljeni) puštali “ekskluzivna” operativna saznanja, skidali odgovornost sa tamošnje vlasti i za sve optuživali ostatke jugoslovenske kontra-obavještajne službe.

Relativna novina je pozitivna propaganda o direktnoj saradnji sa ruskom Federalnom službom bezbednosti (FSB), smatra sagovornik Cvijić. Dodaje da se sa ovim narativom krenulo u vrijeme kada je Aleksandar Vulin bio direktor BIA-e i ministar unutrašnjih poslova. Tada je formirana tzv. Radna grupa za borbu protiv obojenih revolucija, koju čine članovi ruskog i srpskog bezbednosnog aparata. Ovaj narativ se pojačao poslije pada nadstrešnice.

UPLAŠI PA VLADAJ

Narativi o stranim službama koje navodno rade na destabilizaciji države mogu se, ne samo u Srbiji, povezati sa blažom, umjerenijom varijantom strategije tenzija. Vlasti namjerno pojačavaju percepciju prijetnji kako bi opravdale represiju i konsolidovale moć, ali bez prelaska u otvoreno nasilje. Izvorni termin strategija tenzija nastao je sedamdesetih u Italiji kada su tamošnje bezbjednosne strukture u saradnji sa desnim ekstremistima sprovele seriju terorističkih napada. Njihov cilj je bio stvaranje atmosfere straha i legitimizacija jače državne kontrole, te represije nad političkim protivnicima – uglavnom komunistima i ljevičarskim organizacijama.

U današnjem kontekstu strategija tenzija sprovodi se kroz propagandne kampanje umjesto direktnih incidenata. Optužbe za mješanje stranih službi pojačavaju unutrašnje tenzije, održavaju društvene podjele i legitimizuju upotrebu čvrste pesnice režima.

Na pitanje zašto su ovakvi narativi potrebni, Srđan Cvijić kaže kako oni služe da se sakrije odgovornost nosilaca vlasti. Međutim, dodaje da oni imaju i dublju funkciju “da još više uvežu antidemokratsku, autoritarnu i gotovo totalitarnu političku kulturu u društvu”, jer, kako objašnjava, stalni osjećaj opsade guši demokratsku kulturu. Naposljetku, sagovornik dodaje da se na ovaj način pothranjuju svakojake teorije zavjere, a sve sa namjerom da se građani Srbije “u potpunosti zalude, dezorijentišu i spreče da samostalno na osnovu dokaza oblikuju svoje političke stavove”.

KO TO (NE) VRŠLJA PO SRBIJI

Čini se da se od opšteg termina “zapadne službe” povremeno odustaje, pa se u specijalnim situacijama i konkretizuje spominjanjem američke CIA-e, britanskog MI6, a povremeno i njemačkog BND-a. Dok CIA-u najviše optužuju da stoji iza “stranih plaćenika” i društveno-političkih aktera koji su protivnici režima, posebno u kontekstu protesta, BND se prikazuje kao njemački alat za ekonomski i politički pritisak, posebno po pitanju Kosova. Osim za navodnu destabilizaciju države i regiona, propagandni narativi MI6 koriste i za konkretnije stvari. Tako su pojedini prorežimski mediji ovu službu prije nekoliko godina optuživali da špijunira visoke predstavnike vlasti. Mehanizam je uglavnom isti – prvo se pojavi tekst u nekom od medija koji se poziva na neimenovane izvore, operativna saznanja ili tajne dokumente. Potom se pozovu neki od navodnih eksperata ili bivših bezbjednjaka sa rostera, koji potpiruju navode, da bi se sve završilo poukom kako strane službe neprestano rovare po Srbiji.

Od izbijanja studentskih protesta posebno mjesto u propagandnim narativima zauzima i hrvatska Sigurnosno-obavještajna agencija (SOA), koja se redovno koristi za podrivanje studenata. Kako je u pitanju bezbjedna meta za targetiranje, a odnosi Srbije i Hrvatske svakako nisu na zavidnom nivou, ova služba služi kao savršeno oruđe za diskreditaciju protivnika režima – sa ciljem da mobiliše javnost protiv navodnih velikohrvatskih pretenzija u regionu.

Međutim, Srđan Cvijić objašnjava da treba napraviti razliku između diskursa režima o stranim službama (prvenstveno zapadnim) i činjenice da se, kada su ruske službe u pitanju, više ne radi samo o propagandi jer je njihovo prisustvo realno. “Režim SNS-a je direktno dopustio ruskoj službi da nekažnjeno špijunira na njenoj teritoriji i prikuplja podatke o njenim građanima, organizacijama i kritički orijentisanim medijima”, objašnava Cvijić.

Što se pak tiče kazablankanske atmosfere u Srbiji, osim pojačanog prisustva ruskih službi u posljednjih nekoliko godina, ona ostaje samo u domenu režimske propagande anonimnih izvora, teorija zavjere i bez konkretnih dokaza i ­
tragova.