Simfonija države i Crkve (i posledice)

Šta znači Memorandum o razumevanju između Republike Srbije i Srpske pravoslavne crkve o saradnji na osnivanju Univerziteta “Sveti Sava” na papiru, a šta potencijalno u praksi? “Osnivanje Univerziteta ‘Sveti Sava’ jeste res publica, u najdostojnijem značenju te reči: briga za javno i opšte dobro, za kvalitetno obrazovanje mladih naraštaja i za budućnost društva u celini”, rekao je patrijarh Porfirije i naglasio da se “time Crkva ne zatvara u sopstveni uski prostor, niti se udaljava od savremenog društva, već naprotiv, ostaje prisutna u njemu i otvara svoja vrata, stavljajući svoje duhovno, prosvetno i kulturno iskustvo u službu čitave zajednice…” (sa sajta SPC). Koliko je ova patrijarhova izjava u skladu sa onim što imamo u praksi – otpuštanja sa Pravoslavnog bogoslovskog fakulteta, odnos crkvenih vlasti prema primanju studenata iz Novog Pazara na konak i posledice koje su proizašle zbog tog čina, sumnja u finansijske mahinacije vezane za Crkvu itd. Kako bi mogao da izgleda taj crkveni univerzitet, koji fakulteti bi činili tu strukturu, da li se realno mogu zadovoljiti kriterijumi vezani za studijske programe, znači li ovo izlazak Pravoslavnog bogoslovskog fakulteta iz Beogradskog univerziteta, da li bi to bio (zapravo) privatni univerzitet koji bi finansirala država i šta to u praksi znači, te da li je ovo još jedan atak na Beogradski univerzitet – ako jeste, šta su moguće posledice?

foto: miloš milivojević / tanjug

BLAGOJE PANTELIĆ, TEOLOG

“Kako će izgledati taj univerzitet teško je reći, jer nam ni idejni tvorac, ni finansijer nisu rekli kako će on, zapravo, da deluje, koliko će biti fakulteta, ko će tamo predavati, kako će se finansirati, gde će se nalaziti i slično. Prilikom potpisivanja memoranduma u Srpskoj patrijaršiji, ‘njegovo prevashodstvo’ predsednik Aleksandar Vučić je pomenuo da će na tom univerzitetu, pored nekakve škole za sveštenike, biti i ‘medicine, prava, prirodnih, tehničkih nauka, umetnosti’. Iskreno, mene najviše zanima kako će izgledati Medicinski fakultet. U nekim manastirima naše Crkve, konkretno u manastiru Tumane, prodaju se kreme protiv depresije za samo 900 dinara, naravno, bez pdv-a. Što je zaista inovativno i svima dostupno rešenje u lečenju te mentalne bolesti, s kojom klasična medicina nikako nije uspevala da izađe na kraj”, kaže teolog Blagoje Pantelić. “To znači”, nastavlja Pantelić, “i pokušaj da se Pravoslavni bogoslovski fakultet izbaci sa Univerziteta u Beogradu. Zato su potpisivanju prisustvovali i dekan i neki profesori tog fakulteta. Da želi da izbaci PBF sa Univerziteta, jer mu ‘ne trebaju slobodni intelektualci’, patrijarh je, pred više ljudi, među kojima je bio i rektor Vladan Đokić, izjavio na samom PBF i to baš na Svetog Savu 2025. godine. Iako je patrijarh, u sadejstvu sa mitropolitom Irinejem Bulovićem, fakultet očistio od politički nepodobnih kadrova i sveo ga na karikaturu visokoškolske ustanove, čak i takav mu smeta i želi da ga uništi. Njemu akademsko bavljenje bogoslovljem ne treba. Zapravo, ono je ogromna opasnost za administraciju patrijarha Porfirija. Njemu ne trebaju ljudi koji samostalno i slobodno dolaze do istine, već su mu potrebni isključivo slepi poslušnici. Zato se okomio na PBF.”

Pantelić smatra da se patrijarhu Porfiriju ne sme dozvoliti da onemogući akademsko bavljenje teologijom u Srbiji. “Mišljenja sam” dodaje Pantelić, “da Univerzitet u Beogradu mora da insistira na tome da u njegovom sastavu ostane PBF. Zgradu mogu da vrate SPC, ali u nekom obliku – kao samostalni fakultet ili možda kao odeljenje na Filozofskom fakultetu – teologija treba da ostane na Univerzitetu u Beogradu. Očekujem da će se tim povodom uskoro oglasiti i rektorat.”

Reč je, po mišljenju Blagoja Pantelića, o još jednom ataku na Univerzitet u Beogradu. Zato je tu ideju podržao i Vučić. “Pogledajte njihove izjave”, kaže Pantelić, “nijednom nisu pomenuli slobodu i autonomiju. A to je sama suština univerziteta, osposobljavanje ljudi da slobodno i samostalno dođu do istine. Porfirije bi da uništi Pravoslavni bogoslovski fakultet”, dodaje Pantelić, “a Vučić bi da uništi Beogradski univerzitet. Zato su udružili snage i krenuli u sukob sa srpskom akademskom zajednicom, najvitalnijim i najprogresivnijim delom srpskog društva. I taj rat će, naravno, izgubiti. Samo je pitanje kolika će cena biti plaćena.”

PROF. DR DRAŽEN PAVLICA, SOCIOLOG

Profesor Dražen Pavlica nastoji da dobije što slojevitiju i cjelovitiju predstavu o trenutnim odnosima crkve i države, te da te odnose umetne u širi istorijski kontekst. “U suton socijalizma, tokom 80-ih godina minulog vijeka, znakovi desekularizacije bivaju sve nedvosmisleniji”, kaže dr Pavlica. “U postsocijalističko doba, tome ima više od tri i po decenije, na razne se načine u Srbiji artikulišu i kalibrišu odnosi države i crkve. Kada se o svemu ovom misli, nikako ne smije da se izgubi iz vida, ali ni da se prenaglašava, davnašnji, ustaljeni pravoslavni obrazac saodnošenja crkve i države – simfonija.” Utoliko je, nastavlja profesor Pavlica, “ustavnopravna propozicija prilično jasna. Srbija je zasnovana na načelu razgraničenja države i crkve. No, te su se propisane granice pokazale veoma poroznim i pomjerljivim, i to, po pravilu, u pravcu sticanja društvene moći i sve većeg uticaja SPC. Narasla svjetovna moć oduvijek je predstavljala preveliko iskušenje za istinsko hrišćansko poslanje. U takvoj asimetričnoj konfiguraciji, s druge strane, država se dobrovoljno razvlašćuje, presudno slabeći kapacitete da bude garant opštosti, jednakopravnosti i mnoštvenosti.”

Drugim rečima, odnosi države i crkve posmatraju se kroz prizmu odnosa moći, odnosno, kako kaže prof. Pavlica, “u kategorijama svojevrsne mikrofizike moći” i nastavlja: “Sami vrhovi vladajuće političke klase i crkve, uz izostanak mjerodavne javne rasprave, donose odluke od dalekosežnog značaja. Najavljeno osnivanje Univerziteta ‘Sveti Sava’ iziskuje nepatvoreni društveni dijalog (tačnije, polilog) i vjerodostojno javno sučeljavanje. Jedan od krupnih razloga zbog kojeg naše društvo i kultura ne uspjevaju da iznjedre stvaralački proboj predstavlja deficit vrijednosno-racionalnog utemeljenja i volje za (bezinteresnim) dijalogom. Da bi se izveo neki izričitiji zaključak o opravdanosti ovakvog univerziteta, neophodno je da imamo mnogo više informacija od onoga sa čim trenutno javnost raspolaže. Da li bi striktna naučnost bila uvažavana, koji bi fakulteti bili oformljeni, ko bi bio titular vlasništva, kako bi se finansirao, da li bi mu postojeći Pravoslavno bogoslovski fakultet bio priključen, ko bi činio nastavni kadar, naposljetku, kakav odnos bi imao sa postojećim univerzitetima? U čisto institucionalnom pogledu, Univerzitet ‘Sveti Sava’ je izraz svojevrsne dediferencijacije, zamagljivanja strukturalnih društvenih razlika.”

SRĐAN MILOŠEVIĆ, ISTORIČAR I PRAVNIK

“Iz svega što kao iskustvo imamo u delovanju SPC unazad nekoliko decenija”, kaže Srđan Milošević, “možemo da uočimo da je doprinos ove ustanove bilo čemu što čini demokratsko društvo – ništavan, nepostojeći, ako već ne i negativan. SPC je etnocentrično poimanje sveta podigla na pijedestal ne samo vrhunskog, nego jedinog kriterijuma za ono što je bitno u društvu i politici. I ovaj poduhvat sa univerzitetom služiće isključivo programiranju mladih ljudi da je Srbin uvek žrtva Zapada i domaćih odroda i izroda ‘nedostojnih imena ljudskog i adamovskog’, što će biti sva metodologija, teorija, didaktika, vrednosna orijentacija, uopšte jedino bitno što će studenti morati da ponesu kao dobro utuvljeno ‘znanje’, bez obzira da li će izučavati istoriju, umetnost, tehniku, pravo ili medicinu. Bilans svega treba da bude ta jednostavna, banalna šovenska mantra, praćena besprizornim podmetanjima o nekakvoj antisrpskoj osnovi svakog, doslovno svakog stanovišta koje se ovom, rečenom, suprotstavlja.”

foto: marija janković

ZORAN GAVRILOVIĆ, IZVRŠNI DIREKTOR BIROA ZA DRUŠTVENA ISTRAŽIVANJA (BIRODI)

Zoran Gavrilović kaže da se uspostavljanje srpsko-pravoslovanog univerziteta može sagledati kao pseudo-događaj koji treba da pomogne oronulom rejtingu izvršne vlasti. “Pre nego što pređemo na nijansiranu analizu, valjalo bi da krenimo od pojmonog razjašnjenja”, kaže Gavrilović. I nastavlja: “Religija je vera u apsolutnu i mističnu moć. Prosvetiteljstvo je, tome nasuprot, ono što od čoveka pravi ličnost dajući mu mogućnost individualne slobode da, sumnjanjući, prihvata i odbacuje svoje poglede na svet. Hriščanstvo je nastalo kao antietatistička religija i kao takvo je bilo sve do Milanskog edikta. Cenu takvog stava rani hrišćani su plaćali glavom. Milanski edikt je započeo proces etatizacije hrišćanstva, koji je u doba Vizantije stvorio simfoniju države i crkve. Upravo ta simfonija je bila jedan od faktora koji je omogućio crkvi da svoju borbu za što bolji položaj dobije, ali izgubi bitku sa duhom paganskog nasleđa. Oportunizam i odustajanje od novozavetnog vrednosnog okvira, koji se oličava u ljubavi kao vrhovnoj vrednosti, doveli su do toga da su moć, odnosno uticaj postali ključne vrednosti.”

Na pitanje zašto je Srpska pravoslavna crkva vlast, Gavrilović odgovara: “Srpska pravoslavna crkva je vlast jer ima moć koja počiva na funkciji u društvu, koja nije samo religijske prirode. S jedne strane, ona može svoje interese da pretvori u zakonska i institucionalna rešenja, s druge strane, ona je kadra da spreči donošenje zakonskih akta i institucionalnih rešenja koja joj nisu u interesu. Iz ugla analize prirode režima lične vlasti, koju Aleksandar Vučić uspostavlja od 2014. godine, dogovor oko osnivanja srpsko-crkvenog univerziteta je čin cezaropapizma, oblika lične vlasti u kojem svetovna vlast – car, kralj ili predsednik uporedo vladaju, ali svetovna vlast dominira nad crkvom i određuje njeno delovanje. S druge strane, u sociološkoj literaturi koja se bavi sociologijom religije poznato je da u društvima nedovršene tranzicije, a Srbija to jeste, vlade imaju potrebu za podrškom u kriznim momentima, te se kao ‘spasitelji’ javljaju crkve kao pomagači iz interesa.”

Simfoniju između ove i ovakve države i ove i ovakve Crkve kvare građanski protesti predvođeni studentima, što je, po Gavrilovićevom mišljenju, dovelo do urušavanja rejtinga vlasti. “Potreba za pomagačem u razračunavanju sa epicentrom protesta, univerzitetom, doveo je prvo do projekta Fakulteta za srpske studije u okviru Niškog univerziteta, a potom i do memoranduma o osnivanju ‘Srpsko-pravoslavnog univerziteta – Sveti Sava’, čiji je planirani osnivač Sprska pravoslavna crkva koja je time ‘naplatila’ svoje ‘držanje’ tokom protesta, oličeno u ‘zatvaranju vrata porte’ i onima koji su bili u samoj crkvi – šumadijskom mitropolitu Justinu, profesoru Bogoslovskog fakulteta prof. dr Vukašinu Milićeviću i teologu Blagoju Panteliću”, kaže Gavrilović i nastavlja: “Sam naziv univerziteta, svojim imenom ‘bode oči’ onome ko je hrišćanski pismen. Naime, odrednica ‘srpsko-pravoslavni’ je manifestacija etno-filetizma, jeresi koju je kao takvu označio Sabor pravoslavnih patrijarha krajem XIX veka (1872. godine). Za manje upućene, etno-filetizam je svako jednačenje etničke i verske (samo)identifikacije osobe.”

Kakve bi bile posledice prihvatanja etno-filetizma, pitamo Gavrilovića. “Prihvatanjem i nesankcionisanjem etno-filetizma on postaje instrument reprodukcije moći Srpske pravoslavne crkve, čime ona jača svoj društveni i politički uticaj. Taj uticaj se neretko opravdava podacima iz poslednjeg popisa prema kojem pravoslavni vernici čine 81 odsto svih građana Srbije. Time je dobijen neprecizan procenat vernika u Srbiji, jer prema sociološkim istraživanjima, koja doduše nisu obimna ali su dovoljna da podatke smatramo indikativnim, možemo reći da kada se uzmu indikatori koji pokazuju stvarni verski život, a ne puku versku samoidentifikaciju (istraživanje u okviru popisa), on ne prelazi jednu trećinu građana Srbije. I ovde se postavlja pitanje da li će se studenti Savinog univerziteta baviti ovom vrstom istraživanja.” Utoliko društvenu funkcionalnost obećanog univerziteta treba sagledati u koordinatama etno-filetizma i etno-nacionalizma, stubova Srpskog sveta, odnosno kulta Svetog Save. “Naum autora ovog ‘projekta’ je”, nastavlja Gavrilović, “da (neo)srednjevekovljem, odnosno uz pomoć konzerviranih delova Srpske pravoslavne crkve, spreči buđenje Srbije i ostvarenje sna onih koji su se pre 221. godine digli na ustanak i u Srbiju doveli Božidara Božu Grujovića, odnosno ‘zabludelog sina’, koji je napustio manastir u potrazi za prosvetiteljstvom, Dositeja Obradovića, da grade Srbiju po meri prosvećene Evrope. Takva Srbija je iznedrila Sretenjski ustav, ustav koji bi danas prošao proveru Venecijaske komisije. Ako bi neko trebalo da pravi univerzitet, pa bila to i Srpska pravoslavna crkva, on bi morao da nosi ime prvog prosvetitelja u Srbiji, koji je deo svog obrazovanja stekao u fruškogorskim manastirima, a to je Dositej Obradović. Pravni fakultet tog univerziteta morao bi da nosi ime profesora prava Božidara Grujovića, koji je na poziv Prote Mateje Nenadovića došao u Srbiju da pravi prvu Vladu kao njen sekretar ostavljajući otečestvu genijalno delo Slovo o slobodi”, delo koje je ostavljeno u mraku naše istorije, daleko od obrazovanja u kojem se neko ko nije prosvetitelj takvim predstavlja. U savremenoj Srbiji etno-filetizam je postao politički instrument. On omogućava da se nacionalni identitet predstavi kao verska obaveza, a političko neslaganje kao oblik odstupanja od kolektivnog identiteta. Upravo zato je simbolički značajno i pozivanje na Svetog Savu. Rastko Nemanjić nesumnjivo je jedna od najvažnijih istorijskih figura srpske srednjovekovne države i crkve. Ali predstavljanje Svetog Save kao ‘prosvetitelja’ u modernom smislu te reči često prikriva suštinsku razliku između srednjovekovnog religijskog obrazovanja i prosvetiteljskog poimanja znanja. Prosvetiteljstvo počiva na sumnji, kritici i autonomiji mišljenja. Univerzitet u modernom smislu postoji upravo zato da nijedna dogma, politička, nacionalna ili verska ne bude izuzeta od preispitivanja. Zato je teško izbeći utisak da se iza ideje novog univerziteta ne krije želja za razvojem autonomnog znanja, već potreba za proizvodnjom ideološki poželjnog obrazovanja. Drugim rečima, Srbija se danas nalazi između dva simbolička modela. Jednog koji predstavljaju Dositej Obradović i ideja prosvećene evropske države, i drugog koji počiva na spoju autoritarne politike, identitetskog nacionalizma i sakralizacije vlasti. Zbog toga pitanje ‘srpsko-pravoslavnog univerziteta’ nije pitanje jednog memoranduma. Ono je pitanje pravca u kojem se društvo kreće”, zaključuje Gavrilović.

Pravo novinarstvo košta, a mi nećemo da nas kupe tajkuni i korporacije. Podržite nas jednokratnom ili mesečnom donacijom. Vreme za to je sada!