Slušajte radio–drame

Godine 2024. u kulturnoj javnosti Beograda, kao i čitave Srbije, obeleženo je 100 godina postojanja Radio Beograda. Čitave godine raznim manifestacijama i programima objedinjenim motom “Iz veka u vek” podsećalo se na delovanje jedne od retkih institucija u Srba koja može da se pohvali tolikom dugovečnošću i značajnim radom na nacionalnom planu. Radio Beograd, naime, emituje program od 1924. kao jedna od najstarijih nacionalnih radio-stanica u Evropi. Zatim su, posledično, usledile i godišnjice posebnih celina i programa koji su se s vremenom formirali u Radio Beogradu: Narodnog orkestra, Dečijeg programa, Simfonijskog orkestra i Hora RTS-a…

Jedan od najstarijih programa Radio Beograda je i Dramski program. Radio-drama, kao temeljni oblik radiofonije, prisutna je u radiodifuznom sistemu Srbije od samog početka, tačnije od 24. marta 1929. godine kada je pred mikrofonom tadašnjeg Akcionarskog društva Radio Beograd u 12 sati i 15 minuta izvedena, za radio izvođenje posebno pisana, dramatizacija narodne pesme Đakon Stefan i dva anđela. Od tada radiodramska ostvarenja imaju stalno mesto u radijskom programu. S pojavom magnetofona u svetu (1948), u Srbiji je već 1949. snimljena prva radio-drama – adaptacija pozorišne predstave Dundo Maroje Marina Držića u režiji Mire Trailović. Do tada je dramski program izvođen uživo pred mikrofonima u studiju.

U minulih sedamdesetak godina u Radio Beogradu je snimljeno i arhivirano više od 7500 radiofonijskih ostvarenja, uključujući radio-drame kojih je najviše, drame za decu, emisije poetskog sadržaja, dokumentarno-dramski program i apstraktne zvučne oblike, čime je stvaralaštvo zvukom i u zvuku postalo neraskidiv deo kulturnog nasleđa srpskog naroda, riznica koju su bogatile generacije pisaca (Borislav Pekić, Jovan Hristić, Danilo Kiš, Aleksandar Obrenović, Đorđe Lebović, Živojin Pavlović), glumaca (Miloš Žutić, Ljuba Tadić, Branko Pleša, Marija Crnobori, Olivera i Rade Marković, Ksenija Jovanović) i reditelja (Darko Tatić, Boda Marković, Olga Brajović, Nada Bjelogrlić, Miroslav Belović, Lola Đukić, Vasilije Jovanović…). Radio-režija je postala obavezni predmet na katedri za režiju Fakulteta dramskih umetnosti, a angažovanje na snimanju radio-drama više zadovoljstvo nego obaveza gotovo svih aktivnih glumaca beogradskih pozorišta.

Dramski program, kao organizaciona i produkciona celina u Radio Beogradu, osnovan je 1976. godine kada su se objedinile dotadašnje dramske redakcije Prvog i Trećeg programa, a u sastav nove redakcije ušle su i radio-drame za decu i radio-komedija. Za snimanje dramskih sadržaja određen je Studio 10, predivan prostor u Makedonskoj ulici sa predratnom istorijom i šmekom starog Beograda. Od tada je Dramski program jedan od najznačajnijih predstavnika srpske kulture u svetu sedamdesetih i osamdesetih godina prošlog veka, dobitnik najznačajnijih međunarodnih priznanja (9 nagrada na festivalu Prix Italia, 11 nagrada na festivalu Premios Ondas, nagrađivani autori na Prix Monte Carlo, Prix Japan, Urtna price, Prix Muflon, radijski festival u Iranu…).

Ipak, početkom dvehiljaditih status Dramskog programa Radija se menja – program gubi samostalnost i postaje redakcija u okviru Drugog programa. Po svojoj suštini i orijentaciji na kulturu i umetnost on tu i pripada, jedino zbunjuje činjenica što se dela nastala u redakciji i studiju Dramskog programa i dalje emituju i na Prvom i na Trećem programu.

U redakciji se rodila ideja da se nekako skrene pažnja na njen rad i obeleži “praznik” radio-drame. Na inicijativu reditelja Miroslava Jokića, potonjeg urednika Dramskog programa, 2002. godine proglašava se Dan radio-drame i započinje lepa tradicija dodele priznanja saradnicima čiji je rad posebno obeležio prethodnu sezonu. Za Dan radio-drame izabran je 24. mart, datum koji čuva uspomenu na prvo izvođenje drame Đakon Stefan i dva anđela pred mikrofonom 1929. godine. Ustanovljena je i nagrada Dramskog programa “Vitomir Bogić” koja se toga dana dodeljuje za razne oblasti radiofonskog stvaralaštva. Na taj način nagrada se vezuje za ime glumca čiji se glas, uz prvu spikerku Radio Beograda Jelenu Bilbiju, čuo prvog dana eksperimentalnog emitovanja programa stanice “Beograd-Rakovica” 1. oktobra 1924. godine. Prvak drame Narodnog pozorišta Vitomir Bogić je tada tumačio Sirana de Beržeraka Edmona Rostana i odrecitovao njegov monolog Tirada o poljupcu. Za Bogićem je sledila plejada velikih umetnika srpskog glumišta, koji su svojim talentima i umećem širili domete osme umetnosti.

O ovom glumcu u Istoriji srpskog pozorišta Borivoje Stojković je napisao: “Jedan od najobrazovanijih i najaktivnijih glumaca na beogradskoj sceni Vitomir Cile Bogić bio je tumač velikog broja značajnih uloga, naročito u salonskom repertoaru, u vremenu između dva rata”. Bio je glumac i reditelj, obrazovan u francuskoj komediji u Parizu, prvak drame u Narodnom pozorištu u Beogradu, a jedno vreme i direktor Srpskog narodnog pozorišta u Novom Sadu. Isti angažman kasnije je ostvario i u Narodnom pozorištu na Cetinju. Bogićev lik, rad akademskog vajara Miroljuba Stamenkovića, krasi plakete koje dobijaju nagrađeni.

Tradicija obeležavanja Dana radio-drame zamrla je posle 2021. Epidemija korone onemogućila je snimanje u Studiju 8 a samim tim i održavanje manifestacija uživo pa 2020. proslava nije održana, a iduće 2021. pomerena je za maj, kada su se studiji “otvorili” za neposredan rad. Međutim, tek posle epidemije osetile su se prave posledice – budžet Dramskog programa osetno je umanjen, broj mesečnih snimanja prilično proređen, a broj premijera u sezoni emitovanja se sa šezdesetak sveo na samo 25. Našavši se u tako neveseloj situaciji, i uz opadanje broja zaposlenih, tražilo se rešenje… Urednice Vesna Perić, dramaturg i Melina Pota Koljević, rediteljka, okrenule su se uglavnom domaćoj književnosti i pribegle dramatizaciji klasika pisane reči kao što su Veljko Petrović, Ivo Andrić, Branko Ćopić… U repriznom programu se formiraju ciklusi posvećeni glumcima, piscima ili rediteljima koji su ostavili neizbrisiv trag snimajući mnoštvo izvanrednih i nezaboravnih radio-drama.

foto: olga babić

Ove godine tako se stiglo i do 50 godina od kada se Dramski program formirao u jedinstvenu radnu jedinicu Radio Beograda. Na inicijativu glavnog urednika Drugog programa Radija Ranka Stojilovića, ovog 24. marta ponovo su se u Kamenoj sali Radio Beograda okupili nekadašnji i sadašnji članovi Dramskog programa, njihovi brojni saradnici, kolege i prijatelji da obeleže značajnu godišnjicu ovog programa, da ožive uspomene na najvažnije trenutke minulih decenija, ali i da predstave nove rezultate, kao i da nagrade umetnički najuspelije saradnike – pre svih glumce i pisce, bez kojih ne bi ni mogli da stvaraju. Poseban trenutak svečanosti pripao je Renati Ulmanski, jednoj od naših najvećih glumica koja je pored brojnih angažmana u pozorištu, na filmu i televiziji uvek nalazila vremena da se posveti i ulogama na radiju. Njoj je zato ove godine dodeljena Plaketa “Vitomir Bogić” za poseban doprinos radiofoniji koji je zaista veliki – ostvarila je više od 120 uloga u radio-dramama glumeći s nesmanjenom energijom i veštinom i u poznim godinama.

Tako se, eto, tradicija nastavlja, umetnost se, uprkos svemu, trudi da opstane i nastavi da živi “iz veka u vek”, bar na talasima Radio Beograda.

Pravo novinarstvo košta, a mi nećemo da nas kupe tajkuni i korporacije. Podržite nas jednokratnom ili mesečnom donacijom. Vreme za to je sada!