Činija puna ironije

Horacije piše svoje Satire u prelomnom razdoblju rimske istorije, u vremenu kada se građanski ratovi konačno bliže kraju i kada se oblikuje novi politički poredak. Posle pobede nad Markom Antonijem i Kleopatrom u bici kod Akcija, Oktavijan je okončao dugotrajne i krvave građanske sukobe i postao samostalni vladar rimskog sveta, ne predstavljajući se pritom kao apsolutistički monarh niti kao sledbenik Cezarove diktature već kao princeps, prvak među senatorima. Dodelom imena Augustus, Oktavijanu je simbolički i politički potvrđena koncentracija vlasti u jednoj ličnosti, iako je spoljašnji okvir institucija republike prividno očuvan. Ta promena nije ostala bez posledica po književno stvaralaštvo, jer pesnici i pisci ranog principata deluju u uslovima u kojima se javna reč ne ukida, ali se njen karakter suštinski menja. U takvom poretku Horacije ne nastupa ni kao dvorski pesnik ni kao otvoreni kritičar vlasti. Njegov odnos prema Avgustu posredovan je pre svega krugom Mecenata i obeležen opreznom ravnotežom između prihvatanja novih političkih okolnosti i očuvanja pesničke autonomije.

...

IZMEĐU SLOBODE I LOJALNOSTI

Rimska satira, žanr koji su Rimljani smatrali sopstvenim izumom, od samog početka nosi snažnu vezu sa javnim govorom i društvenom kritikom. Kvintilijan će u delu Institutio oratoria naglasiti da je “satira potpuno naša” (satura tota nostra), ističući njenu posebnost u odnosu na grčku književnu tradiciju. Sam pojam satura upućuje na žanrovsku raznovrsnost. Izvorno označava “mešavinu” ili “punu činiju” (lanx satura), što se ogleda u tematskoj i formalnoj širini žanra. Kod Lucilija, jednog od ranih predstavnika, satira zadobija oštar i izrazito polemički karakter, bliži političkom govoru nego pesničkom duhu. Od početaka u II veku pre nove ere satira se oblikuje kao žanrovski otvoren oblik koji zadržava snažnu vezu sa javnim životom, ali istovremeno proširuje svoje interesovanje ka moralnim pitanjima i društvenim tipovima. Upravo taj spoj ličnog iskustva, društvene kritike i formalne raznovrsnosti učinio je satiru jednim od najprepoznatljivijih rimskih književnih žanrova.

U trenutku učvršćivanja Avgustovog principata, Horacije preoblikuje dotadašnju satiru, te se upravo u Desetoj satiri prve knjige osvrće na Lucilijevo delo, priznaje mu istorijsku važnost, ali ukazuje i na njegovu opširnost, stilsku neuglađenost i nedovoljnu kompozicionu meru. Satira mora biti promišljena, uravnotežena i stilski oblikovana. Nasuprot dotadašnjem obliku satire, Horacije samorefleksivnim govorom kroz ironiju razotkriva slabosti društva. Na taj način kritika se premešta sa imenovanih ličnosti na prepoznatljive moralne tipove, i sa političke sfere na prostor ličnog iskustva i etičkog promišljanja. Taj pomak omogućava satiri da zadrži oštricu, prilagođavajući se novim okolnostima principata, a pesnik se pažljivo se kreće između slobode govora i političke lojalnosti. Istovremeno, pesnik pokazuje jasnu svest o svojoj publici, ne zamara je suvišnim rečima već je duhovit i dinamičan, a pažnju obrazovanog čitaoca zadobija merom.

PROTIV NEUKUSA

Satire, kao i kasnija Horacijeva poezija, zaokupljene su pitanjem lične sreće i čovekovog odnosa prema zajednici. Sreća se pronalazi u zlatnoj sredini, u zadovoljstvu malim i unutrašnjoj samodovoljnosti, te su otud na udaru njegove ironije tipovi nametljivaca, lihvara, prevaranata, gramzivaca i umišljenih filozofa koji streme površnim dobrima.

Jedan od najuspelijih primera takvog postupka jeste Deveta satira prve knjige, poznata po uvodnim rečima Ibam forte via Sacra, što je Marjanca Pakiž (slobodno) prevela sa “Davitelj ili kako preko veze do Mecene”. U njoj se, kroz naizgled beznačajan susret na rimskoj ulici, razotkriva čitav mikrokosmos gradskog života. Pesnika tokom šetnje presreće nametljiv poznanik koji ga uporno prati i zasipa praznim rečima, nastojeći da preko njega stekne uticajna poznanstva. Situacija se gradi kao dinamičan dijalog, sa živim smenama replika i unutrašnjim komentarima, što satiri daje gotovo dramsku dimenziju. Iako ispisana u heksametru, ona zvuči kao razgovor iz svakodnevnice, čime se još jednom potvrđuje Horacijevo umeće da uzvišeni metar epskog pesništva ispuni običnim, životnim sadržajem.

Komika proizilazi iz suptilnog kontrasta između pesnikove unutrašnje nelagode i spoljašnje učtivosti. Nametljivac nije predstavljen kao konkretna istorijska ličnost, već kao prepoznatljiv društveni tip, čovek bez mere, opsednut sopstvenim usponom i nesposoban da oseti tuđu granicu. U ovakvim scenama jasno se vidi pesnikov talenat da kroz stihove zabavlja i poučava, pri čemu njegov ton nikada ne prelazi u ponižavanje, već vodi ka prepoznavanju sopstvenih slabosti u drugome, te njegova poezija ostaje bliska čitaocu i van istorijskog okvira u kome je nastala.

Interesantna je Osma satira druge knjige Horacija Flaka, koja duhovito prikazuje gozbu jednog rimskog skorojevića. Bogati domaćin očajnički nastoji da ostavi snažan utisak na goste, uslužujući ih raznim jelima, poput vepra za predjelo, brojnih vina i egzotičnih poslastica. Sluge su svečano odevene ali u prekratkim tunikama, što dodatno naglašava komičan efekat scene. Među prisutnima se pojavljuju i nepozvani gosti, čije neodmereno ponašanje narušava domaćinovu težnju za otmenošću. Pored duhovitog prikaza rimske raskoši i pretencioznosti, gozba donosi i kritiku sujete, pomodnosti i opsesije društvenim usponom, što su neka od obeležja Avgustovog Rima. Ispod materijalnog bogatstva krije se malograđanski duh, slikovito predstavljen padom dela jeftine tavanice tokom večere. Gozba je, inače, čest motiv rimske književnosti, a jedan od najpoznatijih primera je čuvena Trimalihionova gozba u romanu Satirikon Petronija Arbitra, gde se, u grotesknom ključu, prepliću glupost, neukus i ljudske slabosti.

U ovom izdanju Satira, Marjanca Pakiž maestralno je svojim prevodom dočarala pesnikov svet. Krajnje jednostavnim i kolokvijalnim jezikom oslikava društveni život Rimljana, upravo u Horacijevom duhu. Iako pisane u heksametru, dugačkom stihu tipičnom za epsku poeziju, pesme se u prevodu čitaju lako, gotovo kao razgovori u prozi. Bogato ispisani komentari dodatno pomažu razumevanju ovog književnog dela i antičkog sveta.