Aristotel i predsokratovci

Kod istraživača antičke filozofije ne jenjava zanimanje za mislioce koji su istorijski prethodili Sokratu – otud i naziv predsokratovci – a njihovi fragmenti su i dalje izvor intenzivnih filoloških i filozofskih analiza. Izazov predstavljaju ne samo pokušaji prvih filozofa da, koristeći termine (tada) kolokvijalnog jezika, oblikuju filozofske pojmove, nego i okolnost da nam ni jedan od tekstova predsokratovaca nije ostao sačuvan u izvornom obliku, nego isključivo putem dužih ili kraćih navoda u tekstovima filozofa koji su došli posle njih. Otuda je zbirka predsokratskih tekstova koju je sačinio Herman Aleksandar Dils početkom prošlog veka (od tada je više puta redigovana i dopunjavana) pod naslovom Fragmenti predsokratovaca, obuhvatan pokušaj rekonstrukcije učenja ranih mislilaca na osnovu citata iz njihovih izgubljenih spisa. Jedan od najznačajnijih izvora za periodizaciju i tematsku klasifikaciju učenja predsokratskih filozofa upravo su Aristotelovi spisi, pre svega Metafizika i Fizika. Mnoge interpretacije rane grčke filozofije, sve do današnjih dana, nose aristotelovski pečat, što stvara novi zaplet: da li se i u kojoj meri možemo pouzdati u Aristotela kao istoričara filozofije?

...

U prvom planu dvotomne knjige Željka Kaluđerovića Istorija helenske filozofije, učenja predsokratovaca sagledana su upravo na temelju Aristotelove interpretacije bazirane na aitiologiji (učenju o prvim uzrocima – načelima) ovog antičkog mislioca. U prvom tomu Kaluđerović istražuje neka od čvornih mesta Aristotelovog izlaganja o ranim grčkim misliocima, dok su u drugoj svesci izložene osnove za ovakvu interpretaciju, odnosno sama Aristotelova “prva filozofija”. Utoliko je ova dvotomna knjiga interpretacija Aristotelove interpretacije predsokratovaca, ali isto tako i interpretacija različitih interpretacija Aristotelove filozofije. Iz hermeneutičkog izazova – tumačenje tumačenja – proističe i mogućnost dvostrukog pristupa Kaluđerovićevom tekstu, odnosno može se čitati najpre prvi tom, ali je podjednako opravdan i obrnut pristup, od drugog dela ka prvom. Prema tome, Kaluđerovićeva knjiga je bliža problemskom nego hronološkom izlaganju, što je inače redak pristup (poznati izuzetak je svakako Vindebandova Istorija filozofije).

VERODOSTOJNOST ARISTOTELOVOG IZLAGANJA

U drugom tomu autor ukazuje na različite odgovore na pitanje o tome koliko je pouzdano Aristotelovo poimanje predsokratovaca. Prema jednoj školi tumačenja, čiji su najpoznatiji predstavnici Džon Barnet i Harold Černis, Aristotel je nepouzdan kao istoričar filozofije, bilo da izvorna učenja predsokratovaca ostavlja u drugom planu ističući sopstvene filozofske stavove, bilo zbog toga što se na osnovu sačuvanih tekstova filozofa iz Stagire ne može uspostaviti jedna koherentna i neprotivrečna shema filozofema ranih antičkih mislilaca. Nasuprot tome, Gatri i Joakim Riter smatraju da Aristotel uspostavlja jasnu granicu između mitotvornih tekstova i potonjih filozofskih dela predsokratovaca, te na osnovu toga pokazuje srodnosti italskog i jonskog filozofiranja o biću, odnosno prvim uzrocima i načelima. Kaluđerović se ne odlučuje ni za jednu stranu u ovome sporu, već pokazuje da Aristotelov filozofski pristup ne sme da se razume kao puko istoriografsko izlaganje, nego problemska interpretacija: Aristotel nije doksograf, odnosno on ne prenosi puka mnjenja, već traži nit vodilju u učenjima koja tumači. U tom smislu Kaluđerović predočava i Aristotelove nedoumice prilikom interpetacije ranih grčkih mislilaca: u Metafizici Aristotelov pristup je drugačiji nego, recimo, u Fizici, u spisu O nastajanju i nestajanju, ili u tekstu O duši. Takođe, Kaluđerović ističe i problem razumevanja samih Aristotelovih tekstova, posebno se fokusirajući na različite mogućnosti prevođenja pojedinih delova Metafizike sa grčkog izvornika – recimo teksta u kome Aristotel govori o odnosu Empedokla i Anaksagore, čije značenje može da bude da je Anaksagora stariji od Empedokla, a da je njegova filozofija mlađa, ali i da je Anasagorina filozofija “kasnija”, odnosno inferiornija u odnosu na Empedoklovu, ili kada je reč o razumevanju pojma dinamis.

Nakon problematizovanja mogućih razloga zbog kojih je Aristotelov redosled uzroka drugačiji u Fizici i Metafizici – u drugom tomu Kaluđerović pedantno obrazlaže svaki od četiri aitiona (uzroka). Osim što originalno interpretira Aristotelovu aitiologiju, ovaj deo knjige omogućuje da lakše pratimo izlaganje u prvom tomu, odnosno Aristotelovu klasifikaciju predsokratovaca prema tome koji je od uzroka (materijalni, eficijentni, formalni ili svršni) promišljen u njihovim delima. U drugom tomu Kaluđerović analizira i tri ključna pojma Aristotelove filozofije koje prevodi kao mogućnost (dinamis), udejstvenost (energeia) i usvrhovljenost (enteleheia). Nadalje, istražujući smisao Aristotelovog učenja o božanskom bivstvu (nepokretnom pokretaču), Kaluđerović izlaže razumevanje nepropadljivosti prostora i vremena iz dvanaeste knjige Metafizike, čime ne samo da utire put ka Stagiraninovoj koncepciji najvišeg večnog bivstva, nego i objašnjava osnovni pristup predsokratovcima u Metafizici i Fizici.

INTERPRETACIJA UZROKA

U prvom tomu Istorije helenske filozofije Kaluđerović u središte predsokratskog mišljenja postavlja upravo elejsko učenje o biću. Najpre iz ugla Aristotelove aitiologije obrazlaže “predelejska stanovišta” – učenja Milećana, pitagorejaca i Heraklita. Na početku ovog poglavlja, posebnu pažnju posvećuje Talesu kao protejskoj figuri filozofije, odnosno pokazuje – samo posredstvom Aristotelovih spisa – zbog čega je Talesovo učenje iskorak u odnosu na poetsko-mitske slike sveta koje mu prethode. Kako razumeti Talesovu vodu kao uzrok, odnosno arhe i hile, počelo i materiju svega postojećeg? Ukoliko je voda, kako to pokazuje Aristotel, večiti sastojak, onda ona nije vremensko počelo, nego je svagda i svugde prisutna. U tom se smislu svet može razumeti kao celina zasnovana na uzroku koji nije preuzet iz ranijih mitskih predstava, pa je sam Tales, kako duhovito primećuje Kaluđerović, i temporalni i ontološki prius filozofskog mišljenja.

Svakako najinteresantniji deo prvog toma Kaluđerovićeve knjige jeste pozamašan segment pod naslovom “Objekcije elejaca”. Nakon jezgrovitog izlaganja Ksenofanovog učenja, uprkos tome što se u mnogim interpretacijama ovaj predsokratovac posmatra više kao putujući rapsod a manje kao mislilac, Kaluđerović izlaže Parmenidov nauk o biću. Zadržavajući se najpre na Aristotelovom određenju da je Parmenid jedno (hen) shvatio “kao pojam”, dok je Melis jedno razumeo “kao tvar” – Kaluđerović postavlja pitanje da li iz toga sledi da je Parmenid već ukazao na obrise formalnog uzroka. Formalni uzrok predstavlja suštinsko određenje, koje nije promenjivo i propadivo, poput materije (tvari). S druge strane, Kaluđerović zadire u znatno veću nedoumicu kada je reč o Aristotelovom prikazu Parmenida. Uprkos, čini se, jasnoj podeli Parmenidove Poeme na put istine, koji govori o nepobitnosti monističke teze (biće je jedno, iz čega sledi da nije ni postalo ni propadivo, deljivo ili pokretljivo, odnosno promenjivo), i put mnjenja (u kome se govori o više materijalnih elemenata), Aristotel na više mesta u Metafizici povezuje ova dva puta, stvarajući sliku o jedinstvenom učenju, a ne (samo) o razdeobi na istinit i pogrešan govor o biću. Problem odnosa dva puta u Parmenidovoj Poemi utoliko je intrigantniji što je do nas dospelo (dakle, toliko je sačuvano) oko 70 odsto teksta posvećenog uvodnom delu i putu istine (ili putu bića), dok je put mnjenja sačuvan u obrnutoj proporciji (skoro jedna trećina izvornog teksta). Na osnovu prve knjige Aristotelove Metafizike, ta dva puta se u nekom smislu prožimaju, a problem sa-pripadnosti delova Poeme u Aristotelovoj interpretaciji Kaluđerović razmatra uporedo sa istraživanjem Parmenidovih fragmenata. Aristotelova interpretacija Parmenidovog učenja, koju podupiru i neki doksografski izvori, otvara, na taj način, mnoga podsticajna pitanja: na primer, da li se svetlo ili eros o kojima Parmenid govori na putu mnenja mogu tumačiti kao eficijentni uzrok (uzrok kretanja), odnosno u kakvom se odnosu nalaze tama i zemlja prema nebiću. Nakon tumačenja Aristotelovog razumevanja Zenona i Melisa, u završnom delu drugog toma Kaluđerović razmatra “postelejske domašaje”, Epikura, Anaksagoru i atomiste, odnosno Aristotelovo izvođenje problemskih situacija iz tekstova poznih predsokratovskih mislilaca.

POČELO KRETANJA I NEPOKRETNI POKRETAČ

...

U središnjem delu drugog toma, Kaluđerović pokazuje i vezu Aristotelovog istraživanja predsokratovaca sa njegovim oblikovanjem filozofskih stanovišta. Rasprava o uzrocima i počelima podrazumeva da se istraži ono što predstavlja izvor promena, odnosno hoda od mogućnosti do usvrhovljenosti. Sve što postoji zatičemo u promeni i kretanju, ali s druge strane, svako kretanje ima svoj uzrok, pokretača. U ovom lancu uzrokovanja dolazi se do prvog pokretača i tako do veze između večnih i promenjivih bića, što je izostalo u Platonovoj teoriji ideja. Drugim rečima, filozofsko promišljanje odnosa boga i sveta začeto je upravo u završnim delovima dvanaeste knjige Metafizike. Detaljno analizirajući Aristotelove teze o nepromenjivom bivstvu (ili bivstvima) koje nije moguće, nego je nužno (odnosno kod koga se delatnost i svrha poklapaju), Kaluđerović posebnu pažnju poklanja upravo nepokretnom uzrokovanju. Ako je božansko bivstvo nematerijalno, savršeno, mišljenje koje misli samo sebe, onda ono ne može biti aktivni pokretač drugih bivstava. Aristotelov odgovor da ono pokreće kao “ono žuđeno”, ili “voljeno”, iako ukazuje na jasnu razliku između boga i svakog drugog bivstva, ipak premošćuje jaz između savršenog i nesavršenog (mogućeg) bivstva. Željko Kaluđerović ovu vezu tematizuje razmatrajući odnos prve filozofije i teologike, u pojmovima, dakle, koje Aristotel na prvi pogled sinonimno koristi.

Dvotomna knjiga Željka Kaluđerovića završava se poglavljem o Aristotelovom razumevanju vrline i pravednosti, odnosno dodatkom o nagoveštajima volje, sličnostima i razlikama između čoveka i drugih živih bivstava. Time se, na izvestan način, razmatranjima o počelima kretanja koja su “u tvorcu” a ne “u tvorevini”, zaokružuje njegova aitiologija. Oba toma Kaluđerovićevog dela opremljena su indeksom imena, grčkih pojmova, termina i fraza, kao drugom (uobičajenom) naučnom apraturom. Pisana pažljivo i bez previše tehničke terminologije, što tekst čini prohodnim, ova knjiga razjašnjava i najteža mesta iz Aristotelovih spisa i predsokratovskih tekstova. Istorija helenske filozofije podjednako je podsticajna kako za već obučene istraživače antičkog filozofskog nasleđa, tako i za one koji tek pristupaju ovoj temi.