Zlatnik napoleon u vrućoj krofni, tačno u ponoć

Izložba fotografija Proslava Božića i Nove godine u Starom Beogradu iz kolekcije Muzeja grada Beograda, a u okviru festivala “Novogodišnja čarolija na Tašu”, otkriva neke javnosti do sada manje poznate snimke i detalje o tome kako su žitelji prestonice nekada proslavljali ova dva praznika.

Najstarija informacija o dočeku Nove godine u Beogradu potiče iz 1850. godine. Zabeležio ih je list “Videlo” opisujući kako je većina Beograđana Novu godinu dočekala u toplini doma, dok je ulicama grada odzvanjala muzika orkestara, a brojni sugrađani noć su proveli u kafanama uživajući u piću, jelu, muzici i kartanju.

Na prelazu između 19. i 20. veka, sa dolaskom novih evropskih običaja, Beograd je počeo da u kafanama organizuje sve sofisticiranije zabave. U kafani “Kod pozorišta”, šumadijski glumac Mijailo Bakić, uz srpsku “koncert-pevačicu M. Petkovićevu i muzičku pratnju”, priređivao je nezaboravne predstave.

Na pragu 20. veka u listu “Mali žurnal”, ovdašnji vlasnik kafane Tomčić šalje poziv svima da ga “izvole posetiti” 31. decembra u kafani “Crna mačka” na Vračaru, obećavajući igranku i dobru zabavu.

foto: muzej grada beograda

Zabeleženi su, za to vreme avangardni, a neki bi rekli i bizarni, običaji. Nekoliko minuta pre ponoći sva svetla bi bila pogašena, a tanc-majstor bi tužnim glasom saopštio: “Gospođe i gospodo, imam da vam javim jednu tužnu vest: stara godina je umrla i sad ćemo je sahraniti! Molimo vas da se svako povuče na svoje mesto!” Tada je organizovana simbolična sahrana stare godine, gde bi posmrtna povorka, maskirana i noseći beli sanduk, nekoliko minuta pre ponoći ušla u salu i tako označila kraj godine. Usledila bi ceremonija kojom se “rađa” Nova godina, koju su predstavljali devojčica okićenu cvećem i srećni odžačar. Vrhunac večeri bio bi komičan lov na prase pušteno među goste, sa verovanjem da će onaj ko ga uhvati imati sreće tokom cele naredne godine. Ova jurnjava, praćena smehom, cikom, vriskom i čestitanjem Nove godine, transformisala je beogradsku novogodišnju noć u spektakl pun radosti i zajedništva. Viša klasa je imala za novogodišnju nagradu “napoleon krofne” – tople krofne se iznose u ponoć, gasi se svetlo i svako uzima po jednu, a ko zagrize zlatnik – njegov je.

Ulaskom u 20. vek, razvoj grada doveo je do otvaranja prvih luksuznih hotela koji su, pored tradicionalnih kafana u prizemlju, imali i elegantne sale za bankete, u kojima su za Novu godinu priređivane pažljivo osmišljene raskošne proslave da zadovolje rastuće apetite beogradskog društva. Između dva svetska rata, dok je većina stanovništva još uvek slavila srpsku Novu godinu po starom kalendaru, u gradskim sredinama počeo je da se oseća snažan evropski uticaj. Tako je doček Nove godine 31. decembra po gregorijanskom kalendaru postao mesto gde se susreću tradicija i modernizacija. Prestonički restorani, koji su već bili poznati po inovativnosti, počinju da organizuju sve modernije dočeke, uz muziku, ples i zabavu koja je odražavala novi evropski duh. Novogodišnja noć u Beogradu proslavljala se i u bioskopima koji su kombinovali filmske predstave sa živim nastupima plesnih orkestara i kabarea.

Za imućnije slojeve društva, ovo je bilo vreme balova i maskenbala koji su se održavali ne samo u privatnim rezidencijama već i u, sve popularnijim, balskim dvoranama. Ove zabave su predstavljale vrhunac društvenog života u Beogradu, reflektujući raskoš i glamur koji su se širili evropskim prestonicama.

Tokom okupacije 1941–1944. sve je bilo mnogo skromnije, Nova godina se nije proslavljala u ponoć zbog policijskog časa, već preko dana. Iz tog perioda ostala je i tragična epizoda vezana za policijski čas i smrt slavnog slikara Petra Dobrovića.

On je na Savindan 27. januara 1942. žureći da se vrati u stan pre početka policijskog časa – umro od srčanog udara u liftu zgade u Kralja Petra 36 u kojoj je živeo. U toj zgradi se danas nalazi Legat Petra Dobrovića.

foto: muzej grada beograda

Masovnije proslave Nove godine postale su uobičajene tek nakon Drugog svetskog rata. Beograđani su uživali uz bogatu ponudu jela i pića, često su se mogle čuti i zabavne melodije muzičkih sastava, a neki ugostitelji su za dodatnu zabavu angažovali i glumačke trupe. Nezaobilazna je bila i novogodišnja lutrija, na kojoj su se, osim novca i raznih sitnica, mogli osvojiti prase, jagnje ili novogodišnja ćurka. Odlukom da se Nova godina proglasi državnim praznikom 1955. godine, počela je nova era javnih i masovnijih proslava u hotelima i kafanama.

foto: muzej grada beograda

Počeli su da se uvode i neki novi običaji. Doček Nove godine u kućnoj atmosferi najpre je bio obogaćen raznovrsnim muzičkim repertoarom sa radija. Dolaskom televizije u domove, Novogodišnji program RTV Beograd sastavljen od muzičkih nastupa, skečeva poznatih komičara i raznolikih zabavnih sadržaja, postao je centralni deo večeri za mnoge porodice. Nova godina u Beogradu nije se više mogla zamisliti bez okićene jelke, prskalica, novogodišnjih paketića i čestitki, ruske salate, pečenog praseta i šampanjca “milion”. Šezdesetih, dolazak Nove godine počeo se pozdravljati vatrometom i izlaskom Beograđana na ulice.

Doček u Džokej klubu

Nove godine Lovrići dočekuju u Džokej klubu. Redovni su u takmičenju za najbolji čarlston plesni par. Gospođa Lovrić neguje svoj garson stil, uvezuje grudi da budu što manje, nosi kratku haljinu i dugačke perle. U ogledalima postavljenim na plafonu pod različitim uglovima, prelamaju se njihova zaigrana tela i osmeh ispoliran novim kalodont sredstvom za beljenje. Takmiče se u plesu više šale radi. Nagrade odnose balerine iz Narodnog koje su u pratnji kavaljera – na doček dolaze u izduženim automobilima. U ponoć se iznose pladnjevi vrućih krofni napoleon. Lovrići baš zagledaju koju će zagristi. Stalo im je do nagrade.

Gospođa Sofija je brižna majka, supružnički verna, ali i koketa je, nosi haljine s golim leđima i preko njih nerc prsluk koji skine; vodi računa da joj struk ostane kao pre trudnoće. (…) Nervira je što nikako ne dobija zlatnik napoleon koji je skriven u jednoj od novogodišnjih vrućih krofni.

Skoro je pa ljuta na sebe što očekuje da zagrize zlatnik. Uvek je neko drugi srećniji; jednom i žena za njihovim stolom: nepodnošljivo je vrištala od sreće.

“Kakva glupost”, kaže mužu, “ja to stvarno očekujem i uvek mi pokvari doček!”

(Iz “Vodiča kroz ljubavnu istoriju Beograda”, Knjiga druga, “Laguna”)