Bitka za nevestu Jadrana

foto: a. popović, ratni album 1914–1918

Svako ko je imao privilegiju da se popne na gornji deo kotorske tvrđave do kaštela Sv. Ivana/ San Đovanija ne bi li uživao u prizorima koji prevazilaze svaku tolkinovsku maštariju o Srednjoj zemlji, naročito pogled na razrušeno i gotovo napušteno selo Špiljari podno gradskih zidina, mogao je primetiti postamente sa imenima pretežno mađarskih oficira koji su ostavili kosti u ovim predelima tokom Prvog svetskog rata. Reč je o vojsci Austrougarske carevine koja je u Kotoru branila “Primorsku tvrđavu Boka” od napada crnogorskog Lovćenskog odreda, potpomognutog francuskim baterijama teške artiljerije. Nakon sloma Napoleonovog carstva, sile pobednice su prekrojile evropske granice na Bečkom kongresu 1815. godine. Bivši posedi Mletačke republike na obali Jadranskog mora dodeljeni su Habzburškoj monarhiji, što joj omogućava da razvija ratnu mornaricu i prateću infrastrukturu tokom celog XIX veka. Nakon gubitka Venecije i njenog zaleđa, što dovodi do konačnog ujedinjenja Italije 1866, glavne baze ratne mornarice postaju Pula i Boka Kotorska.

Kako stoletne mletačke i otomanske utvrde na području bokokotorskog zaliva nisu mogle da odgovore potrebama savremenog ratovanja, kreće se u višedecenijski poduhvat čiji je rezultat na ovaj način opisao potpukovnik u penziji Radojica Pavićević, najbolji poznavalac ovog fortifikacijskog sistema: “Pred Prvi svjetski rat tvrđava Boka Kotorska sastavljena je od: devet utvrđenih gradova, četiri oklopljena fora, 28 forova različitih veličina i namjene, četiri zaprečne tvrđave, devet forova – baterija, dvije torpedne baterije, dvije flankirne baterije, 13 zaprečnih utvrđenja, 22 baterije polu-stalnog tipa, 20 karaula, oko 20 kasarni (defanzivnih, žandarmerijskih, gradskih, stražarskih itd.), četiri broda kao utvrđene vatrene tačke i izuzetno velikom infrastrukturom kao što su: vode, putevi, željeznica, aerodromi, arsenal, bolnice, groblja, skladišta, radionice, magacini, škole, signalne stanice i radio-stanice”.

izvor: privatna kolekcija

Izgrađena je pruga uskog koloseka od Gabele u Hercegovini do Zelenike u novljanskom zalivu. Ona je otvorena za saobraćaj 1901. i današnje hercegnovsko šetalište Pet Danica trasirano je i uređeno baš za potrebe te pruge. Tako su se stekli uslovi da se ugalj, municija i ostale potrepštine za ratne brodove mogu što brže i efikasnije dopremati do pristaništa flote. Interesantno je da je Gabelu (malo mesto između Metkovića i Čapljine u dolini Neretve) meksički filolog Roberto Salinas na osnovu jezičke analize Homerovog epa Ilijada označio kao lokaciju drevne Troje. Iako tu hipotezu ne podržava nijedan zaključak moderne nauke, ona je samo jedan u nizu primera kako bizarne teorije mogu određenom mestu da donesu, makar privremenu, slavu i procvat turizma – što nije usamljen slučaj na teritoriji Bosne i Hercegovine.

Remontni zavod u Tivtu, poznatiji kao Arsenal, počeo je sa radom 1889. i funkcionisao je do 2007, kada je prodat i na njegovom mestu je podignut Porto Montenegro, mondenska marina za bogataške jahte. Prvi zvanični naziv je glasio “Seearsenal Pola – Filiale Teodo” (Pomorski arsenal Pula – filijala Tivat) i u skladu sa tim, u prvim godinama rada većina majstora je dolazila iz Istre, tj. iz pulskog arsenala prvog modernog ratnog brodogradilišta na istočnoj obali Jadrana. Nakon Drugog svetskog rata, Zavod dobija ime po narodnom heroju Savi Kovačeviću i doživljava najveću ekspanziju – preko 1500 radnika tu je zarađivalo za hleb. Tu su se mogli naći i visoko cenjeni radnici, poput podvodnih varilaca i inženjera za remont najosetljivijih borbenih sistema na ratnim brodovima. Danas Porto Montenegro ima potrebu za daleko drugačijim profilom radne snage, što pokazuje koliko je deindustrijalizacija koja je pratila raspad bivše Jugoslavije bila pogubna za sve nas.

STUBOVI ODBRANE

U ovom tekstu nema mesta da se spomenu sva utvrđenja u pojasu bokokotorskog zaliva, ali ćemo spomenuti nekoliko značajnijih. Sam ulaz u zaliv branile su tri forte, prva na rtu Oštro (daleko poznatijem kao Prevlaka), koja na aktuelnosti dobija sa početkom takozvanog “rata za mir”, kada trupe Operativne grupe JNA pokušavaju da zauzmu Dubrovnik. Godine 1992. tu dolazi osmatračka misija UN, koja u tvrđavi ostaje celu deceniju. Danas predstavlja najjužniju tačku Hrvatske, što je posledica krajnje nelogične odluke iz 1939. da Banovina Hrvatska dobije kontrolu nad ulazom u Boku Kotorsku. Druga forta na ostrvu Lastavica, koje danas nosi ime Mamula, po austrijskom generalu srpskog porekla Lazaru Mamuli koji se istakao u borbama tokom mađarske revolucije 1848–1849. Tada je, između ostalog, uspeo da odbije ugarske napade na Sremske Karlovce, zbog čega je dobio titulu barona. Kasnije postaje guverner Dalmacije i tada počinje izgradnja tvrđave koja i danas nosi njegovo ime. U toku Drugog svetskog rata, u tvrđavi se nalazio italijanski koncentracioni logor, ali ni to nije bilo dovoljno da izbegne sudbinu preuređenja u ekskluzivni hotel, bez imalo pijeteta za žrtve koje su na tom mestu stradale. Na suprotnoj strani, na samom špicu poluostrva Luštica, u isto vreme kada i Mamula podignuta je utvrda Arza, koja je 2005. prodata rusko–srpskom konzorcijumu sa idejom da postane luksuzno odmaralište, ali do realizacije nije došlo do dan-danas.

Španjola je kaštel na brdu Bajer, koje dominira nad Herceg Novim, a samim tim i ulazom u ceo zaliv. Prvu tvrđavu su izgradili Turci, ali 1538. hrišćanska flota, koju su poglavito finansirali Španci a kojom je komandovao đenovljanski admiral Andrea Dorija, zauzima grad i počinje radove na mestu postojeće fortifikacije. Već sledeće godine Turci uspevaju da proteraju špansku posadu, koja je navodno brojala 4000 vojnika, ali naziv Španjola ustalio se kod domicilnog stanovništva do današnjih dana. Svi sledeći gospodari Novog su nastavili da dograđuju i prepravljaju utvrđenje po svojim potrebama, pa ona tako postaje jedan od stubova odbrambene taktike austrougarskih generala i admirala. Utvrdu konačno napušta JNA u godinama nakon Drugog svetskog rata.

Za dve najznačajnije tvrđave tokom borbi u Prvom svetskom ratu smatraju se Vrmac i Goražda. One su prvobitno izgrađene tokom šeste decenije XIX veka, a za njihov današnji izgled zaslužni su radovi s kraja veka. One su predstavljale ključne artiljerijske tačke sa kojih je planirano dejstvovanje po neprijateljskim položajima na padinama Lovćena. Bile su u potpunosti autonomne, sa sopstvenim rezervoarima pijaće vode, agregatima za proizvodnju električne energije i svim ostalim što zadovoljava potrebe njihovih posada. Goražda je imala rotirajuću čeličnu kupolu težine sto tona, pod čijom zaštitom su bili glavni topovi na brdima južno i zapadno od Kotora, tj. istočno i jugoistočno od Tivta. Prilaze Vrmcu, čuvaju manje utvrde Kavač i Škaljari, koje su danas skroz devastirane, za razliku od kaštela Trojica koji je u daleko boljem stanju.

Sa početkom Velikog rata, jedini izlaz Centralnih sila na Mediteran bile su austrougarske baze na Jadranskom moru. Iz Boke Kotorske ratna mornarica, a naročito podmornice, lako su mogle da ometaju saveznički saobraćaj u Mediteranu, te je nedovoljno opremljenoj crnogorskoj vojsci namenjen zadatak da bar pokuša da omete grupisanje i dejstvo neprijateljske flote. Taj zadatak se u potpunosti poklapao sa vekovnom željom Crne Gore da se “spusti” na obale “neveste Jadrana”. Ubrzo je postalo jasno da Lovćenski odred, koji je brojao 21 bataljon pešadije (9.500 ljudi), 16 mitraljeza i nešto preko 30 topova, nema dovoljno ljudstva i opreme da ugrozi fortifikacijski sistem na svojim granicama. Nasuprot je stajala sila od preko 22.000 ljudi, 116 mitraljeza i 238 topova različitih kalibara, ne računajući vatrenu moć austrougarske flote.

foto: austrijska nacionalna biblioteka

STIŽU FRANCUZI

Prvih nedelja rata, francuska flota vrši demonstrativan upad u Jadransko more i uspeva da presretne laku krstaricu “Senta” i razarač “Ulan” austrijskog cara i mađarskog kralja. Posle razmene vatre, brži i manji “Ulan” uspeva da pobegne dok “Senta”, deplasmana 2500 tona, teško oštećena francuskim granatama, nestaje u talasima kraj obale Petrovca na moru. Do obale je uspelo da dopliva 139 članova posade, gde su ih zarobili pripadnici crnogorske vojske i u čijem zarobljeništvu će ostati do početka 1916. godine.

Shvativši da ne mogu kontrolisati austrougarsku flotu u Boki Kotorskoj bez “očiju i ušiju” na crnogorskoj obali, francuski admirali konstantno pokušavaju da povećaju svoje prisustvo u luci Bar. U tu svrhu instaliraju bežičnu radio-stanicu i šalju dva hidroaviona u jedinu upotrebljivu luku pod suverenitetom kralja Nikole I Petrovića. Njihovim rivalima u Puli to je više nego jasno, pa su hidroavioni uskoro uništeni a radio-stanica oštećena, te je relocirana u Podgoricu gde će postati meta austrougarske avijacije.

Krajem avgusta stižu dve čete francuske mornaričke pešadije, deo međunarodnih snaga stacioniranih u Skadru, gradu koji je dolazio u snove svim vladarima koji su stolovali na Cetinju. Prvobitno je trebalo da budu deo daleko većeg ekspedicionog korpusa Saveznika, koji je imao zadatak da ovlada Bokom. Kako se od tog plana odustalo, 200 marinaca ostaje pri dvoru kao počasna garda kralja Nikole, sve do njegovog bega iz zemlje januara 1916. godine.

U barsku luku 18. i 19. septembra ulazi parobrod “Anri Fresine”, u pratnji francuske mediteranske flote na čelu sa krstaricom “Leon Gambeta”. Dva dana traje istovar odreda kapetana fregate Grelijea, koji čine dva oficira i 140 podoficira i vojnika sa osam mornaričkih topova kalibra 120 i 150 milimetara. Mesec dana je bilo potrebno da se baterije sa pripadajućim granatama prebace do prevoja Kuk, koji je sa svojih 1350 metara nadmorske visine dominirao kotorskim zalivom i predstavljao idealan artiljerijski položaj na crnogorskim obroncima Lovćena. Od barske luke postojala je pruga uskog koloseka do Virpazara, nakon toga topovi su prenošeni kolskim zapregama do Cetinja, dok su na sam položaj izneti “na rukama” do već pripremljenih pozicija. Tu ih čeka crnogorska artiljerija, koja sa svojih pozicija na Kuku, Krstacu i Pestingradu vodi artiljerijske duele još od avgusta meseca. Pored pomenutih austrougarskih utvrđenja, u borbama učestvuje i mornarica. Oklopljena krstarica “Car Karlo VI” bila je ukotvljena u tivatskom zalivu kod sela Krtola i odatle je tukla crnogorske položaje svojim 240 milimetarskim topovima. Ubrzo je pristigla i cela V pomorska divizija, koja raspoređuje brodove duž primorskih mesta koja danas možemo prepoznati po plažnim barovima i ribljim restoranima. “Car Franc Josif I” je izdržao napad dok je bio kod Lepetana, “Panter” prihvata borbu u visini Ljute i bombarduje položaje na Kuku, a “Sigetvar” je bio meta crnogorske artiljerije dok je bio na vezu kod Stoliva.

foto: austrijska nacionalna biblioteka

Dolaskom francuskih artiljeraca borbe dobijaju na intezitetu i koordinaciji između baterija. Glavni ciljevi postaju utvrđenja Vrmac i Goražda, kao i skladišta u sklopu remontnog zavoda u Tivtu. Već prvog dana 19. oktobra, na Vrmac je palo preko 100 granata, jedan top je uništen a nekoliko vojnika poginulo. Treba imati u vidu da su francuski topovi bili na 1350 metara nadmorske visine, dok su pozicije koje su gađali ležale 900 metara podno njihovih nogu. U pojedinim trenucima izviđači dvojne monarhije koji su koristili balone u Lepetanima, hidroavione iz Kumbora ili su bili raspoređeni na utvrđenim osmatračnicama, poput Radoštaka koji je sa 1346 metara nadmorske visine pružao idealan pogled na dobar deo zaliva, mislili da utvrđenja neće izdržati ovakvu furioznu vatru sa Lovćena. U pomoć im dolazi bojni brod “Radecki” sa svojim glavnim topovima prečnika 305 mm, koji je nosio ime po feldmaršalu Jozefu Radeckom, Van vojnih krugova feldmaršal je poznat po Radecki maršu Johana Štrausa, nastalom u čast njegovih pobeda u severnoj Italiji 1848. godine. Borbe doživljavaju vrhunac 23. oktobra kada je Vrmac pogođen sa 176 granata, njegova dva topa od 410 mm koja su činila bateriju (koja se simbolično zvala Montenegro) onesposobljena su, a voda u tvrđavskim cisternama kontaminirana. Poručnik bojnog borda Ernest Klajn opisivao je borbe sledećim rečima: “…Često bi udario plotun neprijateljskih metaka, uz zaglušujući urnebes, u jedan od forova, koji je istog trenutka bio obavijen u dim i plamen. “

izvor: austrijska nacionalna biblioteka

“VREME JE DA SE PREKINE SA ŽRTVAMA”

Ni savezničke baterije nisu prošle bez gubitaka jer zbog prirode terena nije bilo moguće stalno menjati vatrene položaje, pa su austrougarske nišandžije vremenom otkrivale pozicije baterija. Francuski i crnogorski topovi jedan po jedan bivaju izbačeni iz akcije. Ne treba upasti u zamku pariskih ilustratora, koji su crtajući propagandnu razglednicu borbi, bez mnogo udubljivanja u geografiju Crne Gore, predstavile dejstvo svoje artiljerije kao prijatan izlet na jadransku obalu. Vremenske prilike naglo se pogoršavaju 26. oktobra – kiša ne staje i topovske posade počinju da pate od surove jesenje klime na Lovćenu. Uz to nestaje municije koja se teško mogla nadomestiti, te kapetan fregate Grelis jedan od svojih izveštaja zaključuje rečima: “Vreme je da se prekine sa žrtvama u ljudstvu koje su u datim prilikama besplodne”. Ovakvo stanje koincidira sa misijom kontraadmirala Le Bona, poslatog iz komande francuske mornarice u Bordou u Crnu Goru kako bi proučio mogućnosti savezničkog oslobođenja Boke Kotorske. Njegovi zaključci su jasni: bez angažovanja ogromne ekspedicione flote i armije nije moguće ovladati južnom obalom Jadrana. Nadanjima kralja Nikole da će biti svečano dočekan podno kotorskih zidina dolazi kraj. Preživeli francuski topovi predati su njegovoj vojsci a posade su napustile zemlju, ostavljajući samo izviđače koji su putem bežične radio-stanice u Podgorici obaveštavale o kretanju austrougarske flote. Lovćenski front ulazi u stanje mirovanja i neće biti ozbiljnijih okršaja sve do njegovog sloma u januaru 1916. godine kada su vojnici Franca Jozefa konačno ovladali Lovćenom i Cetinjem, a Crna Gora je kapitulirala.

foto: privatna kolekcija

Tada se u Beču rađa ideja da se na mestu Njegoševe zavetne kapele, u kojoj je i sam počivao, podigne kolosalni spomenik trijumfu Dvojne monarhije na ovom “Gibraltaru Jadrana”. Telo Petra II preneto je u Cetinjski manastir avgusta 1916. godine, a sama kapela je delimično razrušena. Do kraja rata spomenik nije podignut, ali se tu ne završava priča o kapeli koja je parala oblake. Danas Njegoševi nedostojni potomci njegovu filozofsku misao svode na par citata koje, nadajmo se, uče kao narodne poslovice i misle da tako mogu prodreti u dušu poslednjeg vladike vladara cetinjskoga krša. Da ne pominjemo da se, povodom Njegoševog rođendana, nedavno na kuli Beograd pojavila animacija u kojoj je dominirao orah koji se u bestežinskom stanju vrti poput dečijih bombona u reklamama iz osamdesetih godina. Malo me sramota da citiram stih koji je pratio tu “prigodnu” animaciju i koja je pravi pokazatelj duha ljudi koji ga bestidno koriste kao izgovor za nova sluđivanja naroda i sejanje mržnje koja za cilj imaju samo nove i nove pljačke.