Represija ili ugnjetavanje

Kada je jula 1927. godine Moša Pijade, komunista, slikar i novinar, zatvorenik u Sremskoj Mitrovici, tužio upravnika zatvora Mitu Mitića lično ministru pravde Milanu Srškiću, doktoru prava, za neisplaćen pun iznos honorara za sliku, portret upravnika rađen uljem na platnu, nastala su dva zanimljiva ishoda.

Robijaš je do 1. novembra na sudu dobio državu, koju je preko institucije upravnika kaznionice predstavljao gospodin Mitić, a ministar pravde je, kao državna institucija, praktično stao na stranu robijaša, ne mešajući se u sudski proces i smenjujući potom Mitića. Sud je Mitiću naložio obavezu da isplati Moši Pijadi ceo iznos honorara i naknadu svih sudskih troškova. Drugi zanimljiv ishod predstavlja korespondencija sačuvana u Arhivu Jugoslavije nastala od jula do novembra 1927, između podnosioca tužbe, ministra, tuženog upravnika, sudije, advokata i svih učesnika procesa. Najzanimljivija su pisma u kojima se upravnik zatvora pravda pred ministrom i kasnije na sudu, a koja nam dodatno i slikovito otkrivaju prirodu režima i cele države, pravnog sistema, nezavisnosti sudstva i tretmana političkih zatvorenika u državi.

Upravnik mitrovačkog zatvora pravdao se u pismima što je slikar odugovlačio sa izradom platna jer je za to vreme uživao posebne povlastice u odnosu na druge zatvorenike. Dobio je polovinu traženog honorara na početku rada, ali slika nije bila završena za mesec dana već tek posle tri meseca, čime nije ispoštovao odredbu ugovora o roku izrade “predmetnog dela”. Premeštao je upravnika sa stolice na stolicu, tražio “pogodno svetlo”, primicao i udaljavao od prozora, sklanjao zavese, tražio drugu, bolju prostoriju od kabineta upravnika i slično. Upravnik ga je upozoravao da mu neće dati ostatak novca, ali slikar nije mario za njegove pretnje jer je aranžman bio privatan, za privatnu kuću, a ne njihova službena obaveza, niti je rad bio namenjen za službeni kabinet. Pijade se za to vreme hranio u restoranu uprave, za serviranim stolom, samo je spavao u zatvorskoj sobi, ali je od ujutru do uveče puna tri meseca boravio van sobe. Platno, ulje, štafelaj, četkice, sve je platio upravnik iz svog džepa i nije oštetio državnu kasu, ali u nabavku slikarskog materijala u grad jesu išli policijski službenici, i to više puta, čime je slikar naručioca posla držao u šaci.

Inače, iz prepiske se zaključuje da su politički zatvorenici predstavljali sasvim različitu kategoriju od drugih zatvorenika, krivično sankcionisanih (razbojnika, ubica, provalnika, proneverivača novca, korumpiranih činovnika i sl.): nisu išli na fizički rad, na njima nije primenjivana fizička sila, imali su izvesnu slobodu kretanja u krugu, pristup biblioteci, čitaonici, pravo na kulturne aktivnosti i intelektualni rad. Sam Moša Pijade je prevodio marksističku literaturu i držao marksističku školu u krugu zatvora, što nije bilo kažnjivo niti smatrano za krivično delo već za njegovo intelektualno pravo. Spavali su u zasebnim apartmanima od drugih zatvorenika i imali su odvojenu, bolju kuhinju od drugih.

Njihova eventualna primanja ili stečene honorare uprava zatvora im je redovno i tačno prosleđivala, a zaključuje se da su preko različitih banaka iz evropskih centara imali solidne i uredne prihode iz Moskve namenjene za svoj partijski rad, u visini koju im je određivalo mesto u partijskoj hijerarhiji. Podaci o tome dostavljeni su na uvid sudu. Pijade je, recimo, dobijao odvojene honorare za prevod literature i za političku nastavu, uz redovnu platu partijskog funkcionera. Ta primanja politički zatvorenici su često slali svojim porodicama, na slobodi. Upravnik zatvora je u jednom pismu primetio da je njegov tužitelj u septembru i prvoj polovini oktobra te 1927. imao čak veća primanja od njega, državnog činovnika, i kao prilog je dostavio overen izveštaj o plati zatvorenika i sudu i ministru pravde. Međutim, ministar pravde se, posle prvog potpisa na tužbu, čime je odobrio proces, potpuno distancirao od slučaja, kako i zakon nalaže.

Foto: Muzej Jugoslavije

Sva trojica aktera bili su Beograđani sličnih godina koji su se i lično poznavali kao “visokoškolci” i učesnici Prvog svetskog rata u srpskoj vojsci. Ali sudski proces je bio potpuno nezavisan od njihovog poznanstva i privatnih života. Kako god bilo, sud je stao na stranu slikara, a upravnik je, uz namirivanje duga, dodatno smenjen s položaja, po diskrecionom pravu ministra. Na osnovu tog procesa, ne bi se baš moglo reći da je sve do 1928. godine jugoslovenska država bila mnogo represivna prema članovima KPJ, kao građanima, pa čak i zatvorenicima, ali jeste prema njihovoj organizaciji.

Posle (neuspelog) atentata na regenta Aleksandra Karađorđevića u Beogradu (atentator Spasoje Stejić) 1921, ubistva ministra unutrašnjih poslova Milorada Draškovića u Delnicama (atentator Alija Alijagić) i još nekoliko napada na najviše zvaničnike države, zabranjen je rad Komunističke partije Jugoslavije (KPJ) kao političkoj organizaciji i svim njenim glasilima, ali ne i postojanje komunista i njihovih simpatizera. Pravna država nije kažnjavala ljude za mišljenje ili nameru, već samo za izvršeno krivično ili protivdržavno delo, što se dokazivalo isključivo na sudu. Moša Pijade je 1925. uhapšen i osuđen na robiju zbog izdavanja zabranjenog lista “Komunist” i organizovanja ilegalne partijske štamparije za to glasilo.

Posle 1928. i otvorene objave rata ilegalne KPJ jugoslovenskoj državi sa kongresa u Drezdenu, režim u Beogradu postao je represivniji prema svim učesnicima oružanih akcija uperenih protiv poretka Kraljevine SHS/Jugoslavije (Bombaški proces, Velebitski ustanak i slično), mada se ni tada nije sudilo za slobodu mišljenja već za konkretno delo konkretnim počinioca.

Ako ne računamo okupacione režime u vreme Prvog i Drugog svetskog rata, koje su zavodili strani zavojevači, najstrašnija represija na prostoru centralne Srbije trajala je od 20. oktobra 1944. do 7. novembra 1946. godine, u vreme dolaska i učvršćivanja vlasti KPJ u Jugoslaviji. Represija u Srbiji ujedno je bila i najveća represija komunističkog režima nad domaćim stanovništvom na prostoru cele Jugoslavije. Pobijeno je najmanje 60.000 građana Srbije, prema sačuvanim knjigama streljanja, a veruje se da je broj stradalih bio i veći. Više desetina hiljada ljudi je poslato na robiju, najviše u Metohiju, na prinudni rad (pravljenje puteva na granici sa Albanijom, na Prokletijama), koji mnogi nisu preživeli.

Zvanična dvogodišnja represija KPJ u Srbiji imala je za cilj uništenje građanskog društva i slobodne građanske misli. Na kraju tog procesa ustoličena je jednopartijska komunistička diktatura (“diktatura proletarijata”), a država je nazvana “demokratskom” i “narodnom” (DFJ, FNRJ). Kao što je država postala demokratska i narodna, tako je i republika bila republika (“res publica” kao vlast naroda): isključivu vlast imala je jedna politička partija i njen partijski rukovodilac, kao novi predsednik vlade. Posle najveće represije u istoriji moderne Srbije, diktatura jedne partije i jednog čoveka nastavljena je, u nešto blažim oblicima, do njegove smrti (1980), kroz različite uspone i padove. Ali kultura vlasti koja je tada uspostavljena u Srbiji, najbrutalnijom represijom, nije se, nažalost, promenila posle njegove smrti.

Politička represija po definiciji znači “progon pojedinca ili grupe ljudi iz političkih razloga, posebno sa ciljem ograničavanja ili sprečavanja njihove sposobnosti da učestvuju u političkom životu društva”. Podrazumeva političku diskriminaciju u političkom životu, a često je praćena kršenjem ljudskih prava, zlostavljanjem, policijskom brutalnošću, zatvaranjima, oduzimanjem građanskih prava, nasilnim radnjama ili terorom: ubistvima, egzekucijama, mučenjima, prisilnim odvođenjem i drugim vrstama vansudskih kažnjavanja političkih aktivista, ili često kažnjavanjem čitavih “drugačijih” populacija stanovništva.

U slučajevima gde je politička represija organizovana od strane države, ona predstavlja državni terorizam, politicid, zločin protiv čovečnosti, čak i genocid nad sopstvenim narodom. Karakteristična je za totalitarne (ideološke) države koje su po definiciji diktature ‒ fašističke, nacističke i komunističke režime. Aktivnosti sistemske političke represije obavljaju se različitim sredstvima: tajnim policijskim snagama, upotrebom vojske i snagama “reda i mira”, paravojnim grupama ili odredima smrti.

Diktatura ili “samovlada” inače, po svim rečnicima, znači autokratski oblik vlasti koju karakteriše lična vlast “vođe”, čoveka koji ima ovlašćenja vlade (izvršnog organa) sa malo ili nimalo ograničenja (vidi “Vreme” br. 1789 “Čovek zvani država”). Diktator vodi i kontroliše kompletnu politiku zemlje. Posao mu olakšava uži krug ljudi koji sebe naziva “elitom” i oni predstavljaju njegove ministre, savetnike, generale i druge najviše zvaničnike. Diktature često pokušavaju da prikažu demokratsku fasadu održavajući izbore kako bi utvrdile svoj legitimitet ili dale podstrek članovima vladajuće stranke, ali ti izbori, po definiciji, nisu konkurentni za opoziciju. Stabilnost u diktaturi održava se represijom, koja uključuje i ograničavanje pristupa informacijama – vladavinu medijima, praćenje političke opozicije i akte nasilja. Naposletku, knjige kažu da represivni režimi koji ne uspeju da dovoljno potisnu opoziciju iz političkog i društvenog života postaju podložni kolapsu putem puča ili revolucije.

U savremenoj Evropi represivni režimi su posebno karakteristični za pojedine zemlje bivšeg SSSR i SFRJ, u kojima je vladajuća komunistička partija opstala na vlasti zahvaljujući bezbrojnim promenama zvaničnog imena ili grupe imena pseudostranaka. Zajednički unutrašnji neprijatelj svih današnjih represivnih režima je građansko društvo i slobodna građanska misao.

Za češkog pisca Milana Kunderu zajednička crta je i niska platežna moć svih stanovnika i kič, odnosno antiestetika koju unosi režim u sve pore javnog života, javni govor, javna obeležja pa čak i u zvanični religijski život.