Jevreji se pominju u Beogradu još u 10. veku. O tome u spisima i prepiskama svedoče kordopski kalifi, hazarski kagani, trgovci iz Ankone, Dubrovnika i Venecije, ali i ostaci srušenih sinagoga na savskoj i dunavskoj strani grada.
U vreme Kneževine i Kraljevine Srbije beogradski Jevreji stekli su punu afirmaciju kao etnička i verska zajednica. Brojna su jevrejska imena među srpskim junacima iz Prvog i Drugog svetskog rata, kao i na spomenicima i spomen-pločama u najstarijim gimnazijama u Beogradu. I danas nazivi desetina ulica, škola i drugih ustanova podsećaju na bliskost ova dva naroda. Bavili su se zanatima, trgovinom, bankarskim poslovima i imali su menjačnice novca. Istovremeno, bili su veoma odani svojoj tradiciji, kulturi i potpuno posvećeni porodici i negovanju kulta predaka. Vrlo brzo njihova politička prava izjednačena su sa Srbima – u drugoj polovini 19. veka sebe su nazivali “Srbima Mosjijeve vere”, a neke porodice su prezimenima dodavale nastavak –ić ili –ović i tako ih posrbljavale.
Prepoznavali su srpsku državnu ideju kao evropsku, shvatali su da su Srbi krenuli dugim koracima ka modernoj državnoj instituciji i pomagali su razvoj srpskog društva i izgradnju ustanova, povezivali su Srbiju sa svetom, a Beograd su, pored ostalog, zaduživali prodavnicama, prvim robnim kućama, zanatskim radionicama svih zanimanja, velelepnim građevinama na Dorćolu, Zereku i u najužem centru grada, izgledom samih ulica koje su ličile na ulice većih evropskih gradova, dajući gradu duh metropole i mnogo pre nego što je dostigao broj od pedeset-šezdeset, kasnije sto hiljada stanovnika.
U drugoj polovini 19. veka Jevreja je bilo i među narodnim poslanicima, i među ministrima, i među oficirima srpske vojske, i među lekarima, pravnicima, a najviše među civilnim činovnicima – po mnogo čemu bi se moglo reći da su Jevreji čak, između ostalog, “učili Srbe da žive u gradu”. Srbima su umnogome pomogli da stvore samostalnu i modernu državu, uključenu u svetske tokove, s podrškom celog poznatog sveta. Od Jevreja Srbi su mogli da se nauče i sistematičnosti i planiranju na duge staze, a sve u izuzetnom skladu s dvema stvarima: zahtevima savremenog sveta i dubokom istorijskom svešću. U osnovi jevrejskog života je sistem – odnos prema sopstvenom identitetu i svetinjama – društvu, radu i nagradi za rad, školi i Bogu, koji se ne menja bez obzira na podneblje u kom žive.
Kod Jevreja se već u porodici svakom znalo mesto, uloga, obaveze i zadaci. U porodici se negovala istorijska svest kroz čitanje Tore (knjiga Mojsijevih) i odnos prema Bogu, koji je morao biti iskren i dubok, a ne samo na nivou koreografije i praznih reči. U porodici se govorilo o koordinatnom sistemu istorije i ulozi svakog pojedinca u tom sistemu. Zatim je sledilo poštovanje prema školi i učiteljima, prema društvenoj hijerarhiji i ciljevima škole, znao se etički model budućeg građanina koji se nije menjao, i znalo se kako će današnja deca učiti svoju decu, a ona svoju decu, na nivou najvišeg sistema. Kroz porodicu sa snažnom figurom oca i školu sa snažnom figurom učitelja koji je važio za neprikosnovenu ličnost, sticala se trajna svest o hijerarhiji koju odrastao i vaspitan čovek mora poštovati da bi bio gospodin.
Sefardima, takozvanim španskim Jevrejima, krajem 19. veka pridružili su se i Aškenazi, nemački Jevreji. U to vreme, u Beogradu je bilo nekoliko verskih škola i manjih hramova ali ni jedna dostojna sinagoga. Zato je postavljeno pitanje gde da se sazida, da li na dunavskoj obali gde su živeli Sefardi ili u centru grada koji su naselili Aškenazi, ali i čija da bude – sefardska ili aškenaska. Prevagnuli su Sefardi, a odlučeno je da njena lokacija bude u Ulici cara Uroša, između delova u kojima su živeli, kako bi služila i jednima i drugima. Bila je to, kako pamte jevrejski izvori, peta sinagoga u Beogradu otkako su Jevreji prvi put ušli u taj grad.
I maja 1907. Karađorđev unuk kralj Petar I, pisalo je u novinama, učinio je najvišu milost jednog evropskog vladara prema svojim jevrejskim podanicima u njihovoj hiljadugodišnjoj istoriji: položio je kamen temeljac za novu sinagogu “svojoj braći Srbima Mojsijevcima” u Ulici cara Uroša.
Prema pisanju jevrejskog “Vesnika”, narod ga je burno pozdravio, a David Alkalaj, potpredsednik Jevrejske opštine, istakao je u govoru da dinastija Karađorđevića “nikad nije pravila nikakve razlike među sinovima ove zemlje, bez obzira kojoj veri pripadaju”. Tu je bio i zastupnik rabina i nekoliko ministara, a kralj Petar I je, izrazivši nadu da će dočekati završetak izgradnje, iskazao zahvalnost na pozivu i rekao predstavnicima Jevrejske opštine da požure, pa da ga pozovu kada bude osvećenje!
I zaista, već iduće godine, 17. septembra uveče, nakon pompeznih dnevnih svečanosti koje su pratile zbivanje, kralj Petar se našao pred ulazom u novu sinagogu Bet Jisrael, dopraćen do nje muzikom VI puka i dočekan od jevrejskog sveštenstva sa zastupnikom rabina Haihamom Teatomijem na čelu. “Stupajući na ativa, burno pozdravljen od sveta koji je ispunio sinagogu, kralj je pred ativa uklonio postavljenu vrpcu i time simbolično otvorio sinagogu”. Po njegovom odlasku održana je prva služba, posle čega je nastavljeno narodno veselje do kasno u noć.
Posle Prvog svetskog rata, u vreme Petrovog naslednika kralja Aleksandra I Karađorđevića, kad je Beograd izrastao u prestonicu jugoslovenske države (Kraljevinu SHS), 15. juna 1924. godine, “u nedelju”, kao precizno beleže jevrejske novine, postavljen je i kamen temeljac za aškenasku sinagogu Sukat Šalom (“Kolibu mira”) pod Obilićevim vencem, u Sremskoj ulici. Tada su Aleksandar i kraljica Marija sa rabinom Ignjatom Šlangom potpisali dvojezičnu “hebrejsko-srpsku povelju” i uzidali je temelje ove šeste beogradske sinagoge, ovog puta “u hramu aškenaskog obreda”. Tačno dve godine kasnije, kraljevski par je prisustvovao svečanom osvećenju ove sinagoge.
Visoki stepen emancipacije i srastanja sa beogradskom srpskom sredinom koji su Jevreji imali u obnovljenoj srpskoj državi, poništen je istoga dana kada su 12. aprila 1941. pred kapitulaciju Jugoslovenske vojske nemačke trupe ušle u prestonicu, još zadimljenu, punu zgarišta i ruševina nakon bombardovanja 6. aprila i otpočele pljačku jevrejskih dućana. Sledećih jutara grad je osvitao sa plakatima kojima se jevrejski živalj poziva na obaveznu registraciju u Upravu grada. Kada su posle odvođenja u logore započela i prva streljanja, postalo je jasno da je kod vođa fašističke Nemačke već odlučeno kako će “jevrejsko pitanje” u Evropi biti rešeno – potpunim istrebljenjem. Beograd, jedini okupirani grad sa tri konclogora, počeo je prvi da otvara grobove. Luksuzna aškekaska sinagoga Sukat Šalom, sa mnoštvom soba, učionica i stanova za učitelje, oskrnavljena je i pretvorena u javnu kuću, “vrlo prestižnu” za nemačke oficire i vojnike, a sefardska sinagoga pretvorena je najpre u magacin jevrejske odeće i stvari, a potom oružja i eksploziva.
Beograd je već prve godine okupacije izgubio gotovo 10.000 svojih Mojsijevaca, što je pet šestina od svih koji su bili nastanjeni u njemu. Uz plamen i eksplozije, prilikom povlačenja nemačke vojske 1944. godine, razneti su zidovi sinagoge Bet Jisrael, a sinagoga Sukat Šalom čudom je preživela rat i posle Holokausta služi kao jedina sinagoga u gradu, i u celoj Šumadiji.
Jevreji u Srbiji učestvovali su u oba balkanska rata kao i u Prvom i Drugom svetskom, a mnogi su postali i ratni heroji. Spomenici na Jevrejskom groblju u Ruzveltovoj u Beogradu svedoče o njihovom vojnom učešću i odanosti Srbiji koju su smatrali svojom zemljom, jer u to vreme država Izrael još nije bila formirana. Na ulazu Jevrejskog groblja je Sumbul – spomenik izginulim Jevrejima u ratovima Srbije 1912–1918, na čijem vrhu dominira dvoglavi orao raširenih krila s Davidovom zvezdom u sredini stuba i vojničkom kapom šajkačom, puškom i sabljom u podnožju. Progonjeni narod u kolu svetske istorije, narod dugog pamćenja, svedočio je da se na meti zla ovog puta našla Srbija u kojoj je on našao toplinu svoje zemlje, i rešio je da se u novom ruhu, pod šajkačom, obračuna sa starim neprijateljem. I Jevrejsko groblje u Beogradu, na Paliluli, i pojedinačni spomenici heroja, od kojih je čak 37 poginulo među 1.300 kaplara u Kolubarskoj bici. Ostalo je istorija.
Pravo novinarstvo košta, a mi nećemo da nas kupe tajkuni i korporacije. Podržite nas jednokratnom ili mesečnom donacijom. Vreme za to je sada!
