Kultura vlasti po modelu kneza Miloša

Knez Miloš Obrenović, koji je vladao Srbijom u dva perioda (1815–1839. i 1859–1860), upamćen je najviše kao vođa Drugog srpskog ustanka, tvorac moderne države i kao državnik koji je ukinuo feudalizam. Vladao je apsolutistički sve do Ustava iz 1838, posle čega je napustio presto i vratio se tek pod starost i pred smrt u svoj konak u Topčideru.

foto: wikipedija

Iako je u njegovo vreme počela izgradnja skoro svih institucija neophodnih jednoj državi (sudstvo, škole, bolnice, muzeji, vojska, policija…), jedina ustanova na koju se sam oslanjao tokom obe vladavine bila je narodna skupština (“dogovaranje sa narodom”). Narodnu skupštinu je poštovao i održavao na svim nivoima, od seljačkih zborova u svakoj opštini (opštine su u to vreme činila svaka tri sela), preko nahijskih skupština i glavnih zasedanja u Kragujevcu, koja su obavezno održavana dva puta godišnje: o Đuđevdanu i Mitrovdanu, a ponekad i češće. Naposletku, znao je da su i Prvi i Drugi srpski ustanak započeli odlukama narodnih zborova (u Orašcu 1804. i Takovu 1815).

DA SRBIJA BUDE SELJAČKA

Narodne poslanike u Miloševoj Srbiji predstavljale su nahijske starešine i drugi najviši činovnici, ali to još uvek nije ličilo na nekakav parlamentarizam ili demokratiju, naročito kad se uzme u obzir odsustvo pravih izbora, političkih stranaka ili činjenica da su svi narodni poslanici najviše poštovali odluku koju predloži sam knez.

Posebno je zanimljiv njegov odnos prema jednom broju srpskih starešina koje su smatrale da turski feudalizam treba samo zameniti srpskim feudalcima (a to bi bile narodne starešine), koje je on najoštrije suzbio i sproveo je odluku školovanih činovnika da zemlju treba podeliti na ravne posede seljacima, oslobođene od feudalizma, i da Srbija ubuduće treba da bude “seljačka” zemlja na selu a kapitalistička u gradu. Svima je garantovao pravo privatne svojine, seljacima neotuđivost poseda, činovnicima status i platu, a gradskim privrednicima (trgovcima i zanatlijama) nesmetano poslovanje po zakonu. Ove tekovine potvrdili su i Sretenjski ustav (1835) i Ustav iz 1838, koji je formalno ostao na snazi više od tri decenije.

Na presto Srbije se vratio upravo preko narodne skupštine, održane u zimu 1858/59. godine (“Svetoandrejska skupština”) u Beogradu. Pod tim velom “narodne skupštine”, na koju se oslanjao i u vreme prve vladavine, kloneći se drugih institucija, vraćao je i poredak koji je njemu, u tom trenutku, kao vladaocu, najviše odgovarao – takozvano patrijarhalno samodržavlje. Ono je, kao i u vreme prve vladavine, počivalo na seoskim zborovima i skupštinama i penjalo se do velikih narodnih skuština, a opravdanje te institucije samoorganizovanja nalazilo se u činjenici da je ona ranije preživela čak i tursko vreme i održala je narod kao političko biće.

Mnogi savremenici su tada o Milošu slušali samo od starijih, nikada ga nisu videli uživo, i sada im je bila čast da dođu u Beograd ili Topčider i ugrabe priliku da svojim očima posmatraju čoveka koji je za njih bio “istorijska ličnost” i pravi “domaćin kuće” – koji je samo sticajem prilika dugo odsustvovao.

Nezavisno od prozapadne spoljne politike, prethodna vladavina ustavobranitelja i kneza Karađorđevića gubila je s vremenom popularnost jer je delovala u očima običnog sveta pomalo depersonalizovano, birokratizovano i udaljeno od naroda. Bila je bez vođe i lidera, bez “očinskog” zaštitnika prema “običnom čoveku” – kome se on može obratiti, naročito čovek iz najbrojnijeg staleža – seljačkog. Ta vlada, ustavobraniteljska, koja je počivala na školovanim činovnicima koji vode zemlju – pomalo se otuđila od seljaka. Odevena u skupe uniforme, s gajtanima i epoletama, zatvorila se u varoši i gradove, u sreske i okružne kancelarije, i svojom arogancijom i rečnikom – prepunim “paragrafa” – na izvestan način je odbijala i plašila običnog čoveka, bilo seljaka bilo varošanina.

Taj varošanin ili seljak poželeo je u jednom trenutku natrag svog strogog ali pravednog domaćina, da “zavede red” i priča sa svakim srpski a ne “knjiški”, koji ima “narodskog duha i humora” a ume, može i hoće da zaštiti čoveka. Sve to je, u ustaljenoj predstavi, bio knez Miloš. On je, po toj istoj narodnoj predstavi, bio neko kome “niko ništa ne sme”, neko ko je bio gazda u svom “domaćinstvu” Srbiji, a srpski seljak je Srbiju smatrao jednim zajedničkim domaćinstvom, kao veliku seosku zadrugu koja se zove zemlja ili država. Odatle je i izviralo seljakovo i varošaninovo patrijarhalno gledanje na vlast, njegova kultura vlasti, a Miloš se davno pokazao kao “kadar” gospodar, koji razume seljaka kao niko i koji zna da ga zaštiti od gospode koju i sam prezire. U mitskoj predstavi on je za života postao “narodni tribun”, koji se, kao u starom Rimu, uspešno borio protiv patricija i aristokratrije i – pobeđivao.

DA GOSPODU NE RAZMAZI

Miloš je, inače, gledao da bilo kakvu gospodu ne razmazi i da se ona ne “zapati previše”, naročito nekakva gradska “aristokratija”, nasledna po bilo kom osnovu: porodičnom (patricijskom), činovničkom (zvanjima i položajima) ili zemljišnom (feudalnom). Srbija je, smatrao je, po prirodi bila seljačka zemlja, dobra i bogata, u kojoj nije moglo biti gladnih, a koju je seljak svojim rukama oslobodio, svojim rukama je obrađivao i svojim rukama je bio spreman da je brani. Ta nasledna privilegija trebalo je i da ostane samo na seljačkom, omanjem posedu, kako bi zemlje bilo za sve – kod seljaka koji čuva svoju zemlju za sina, a ovaj za unuka i redom, jer je to bila najveća tekovina oslobođene zemlje: slobodan seljački posed u državi oslobođenoj od feudalaca (Turaka), u kojoj narod nije više morao da trpi spahije. Sam Miloš je svoje feudalne posede kupovao u Vlaškoj i nije u Srbiji glumio spahiju – već negde “na strani”. Slično su radili i Miša Anastasijević (“kapetan Miša”), i Aleksa Simić, i mnogi drugi, ali u Srbiji feudalizma nije smelo biti.

Tvorac države, Miloš, smatrao je takođe da pravo nasledstva u državnoj službi ne sme da postoji, čak ni u tzv. kosim nasledstvima, po rođačkim linijama. Tako je on video ideju srpske države posle 1815. godine – kad je formirao prvu srpsku administraciju. Samo je jedna porodica imala tu simboličnu privilegiju, porodica koja je sama po sebi bila simbol državnog jedinstva, stajala iznad svake administracije i čuvala presto zemlje, jer je njen rodonačelnik “izbavio zemlju od Turaka”. U slučaju da i druge porodice počnu tako da rade, smatrao je on – zemlja bi propala. To je bio kulturni i etički obrazac na kome je počivala ustanička Srbija i njena ideja: seljakove ruke hrane državu i Srbija ne sme nikada biti gladna, varoška gospoda nasleđuje svoje trgovačke i zanatske radnje, koje se sve češće pretvaraju u omanje fabrike koje pune i državni budžet, ali činovnici – sluge naroda i sluge prestola, državni službenici – osim lepih manira, prava i mogućnosti da obrazuju potomke i – dobrog vaspitanja – nemaju šta da nasleđuju. Ako bi se radilo drugačije, ostao bi samo greh, greh nepotizma, najveća urbana mizerija.

Zbog svega toga, Miloševa najomiljenija ciljna grupa, kojoj se uvek i najviše obraćao bila je – srpski seljak, u kome je video “zdravlje naroda”, naroda koji mu je pravdao legitimitet nosioca prestola. On i seljak jedini su imali pravo da ostave zemlju svom sinu, seljak svoj posed, a tvorac prestola – presto zemlje. Svaka druga protekcija u državi, o tuđem trošku, poput činovničke “aristokratije”, ne bi bila pravedna: “Ti Nenadovići, ti Stanojevići…”, nabrajao je sam Miloš porodice koje su se u prethodnih dvadeset godina previše “pogospodile” i “aristokratizovale” na državnim jaslama, a sve o trošku koji je plaćao narod svojim porezom. Njegov prevashodni vladalački cilj bio je “da zadovolji seljačku masu naroda”, jer je u najvećoj meri ona punila državni budžet, dok se još u dovoljnoj meri ne razvije gradska privreda.

Narod, mahom seljaštvo i stariji ljudi, kako kaže Đorđe S. Simić, tokom vladavine ustavobranitelja rado su se “sećali knjaza Miloša, pod čijom su samovoljom istina i sami trpeli, ali sa kime su zajedno tekli svakog dana sve nove tekovine”. Onda, kada su ga vratili na presto, kao svog tribuna, a podstaknuti rezultatima i višenedeljnim radom Svetoandrejske skupštine, oni su pred Miloša postavili široke zahteve – koje je makar trebalo saslušati. Recimo, većinu seljaka koji su pali u zelenaške dugove oslobodio je uprošćenim sudskim postupkom, tako što im je dao mogućnost da u crkvi polože zakletvu da su otplatili glavnicu duga – i zelenaš više nije imao prava nad svojim dužnikom.

Miloš je zadovoljio seljaštvo raznim merama i reformama, a morao je i da se bori sa dvema političkim strujama (strankama) koje su se u međuvremenu profilisale – sa liberalima (slobodoumnim intelektualcima), koji su mu, zanimljivo, zbog lične vlasti i mešanja u pravosuđe odmah postali opozicija, i konzervativcima (mlađim ustavobraniteljima, takođe intelektualcima “fakultetlijama”, pristalicama bivšeg režima). Obe stranke su poželele da mu što pre ograniče vlast – liberali pravom narodnom skupštinom i slobodom štampe, a konzervativci – jačim državnim savetom i takođe jačim institucijama, stvorenim još u vreme ustavobranitelja, koje bi on morao da poštuje.

Ali, Miloš je voleo da narodnim skupštinama sam upravlja, a ne one njime, a zbog državnog saveta i ustava koji je takav savet propisao, morao je svojevremeno da napusti i presto i zemlju.

Bez obzira na slabe rezultate u drugoj vladavini, kad je posle godinu i po dana umro, odata mu je počast kao oslobodiocu zemlje od turskog ropstva i tvorcu države. Sahranjen je na počasnom mestu u Sabornoj crkvi u Beogradu.