Koja je vrednost želje

foto: henri manuel

Čitavo stoleće je zaokruženo od kada je u Parizu 1924. godine Andre Breton objavio Manifest nadrealizma i ozvaničio početak tog pokreta, čiji se jubilej upravo obeležava na međunarodnom nivou. To sećanje na “diktat misli, u odsustvu svake kontrole koju bi vršio razum, izvan svake estetičke ili moralne namere”, kako je Breton definisao nadrealizam, u Srbiji je započeto izložbom u Galeriji “Rima” u Beogradu gde je prvi put prikazano pismo koje je 30. marta 1932. godine napisao Breton piscu Marku Ristiću, jednom od pokretača srpskog nadrealizma.

Bilo je to poslednje pismo u njihovoj prepisci i poslednje svedočanstvo zajedničkog angažovanja srpskog i francuskog nadrealizma, koji su se razvijali paralelno i imali gotovo ravnopravnu poziciju.

...

Naime, istovremeno sa francuskim, nadrealizam je postojao i u Srbiji punu deceniju od 1922. do 1932. godine. Doneli su ga mladi ljudi, intelektualci, koji su nakon Prvog svetskog rata studirali u Parizu i činili potonje jezgro nadrealističkog pokreta – Dušan Matić, Milan Dedinac, Mladen Dimitrijević (Dimitrije Dedinac), Aleksandar Vučo i Vane Bor (Stevan Živadinović).

Već 1923. godine, u prvom broju nove serije “Puteva” kojoj je uzor bio francuski “Littérature”, objavljen je prevod odlomaka iz Bretonovih eseja i Židovih Stranica iz Lakfadijevog dnevnika, i Matićev tekst O Freudovoj psihoanalizi kao naznaka pravca u kojem će se potonja avangardna misao razvijati. Tekst Bitka oko zida u poslednjem trobroju najavio je njihovo konačno nadrealističko opredeljenje. U časopisu “Svedočanstva” 1924. u tekstu Nadrealizam Marka Ristića objašnjene su definicija i ideja Bretonovog Manifesta, a potom izlaze i najznačajnije poetsko ostvarenje srpskog nadrealizma poema Javna ptica Milana Dedinca, i Ristićev antiroman Bez mere. Zvanično, nadrealizam u Beogradu je osnovan 1930. godine objavljivanjem teksta u “Politici” koji je imao značaj prvog manifesta i pokretanjem dvojezičnog almanaha “Nemoguće-L’Impossible”.

foto: iz zbirke muzeja primenjene umetnosti u beogradu

AUKCIJA

Andre Breton i Marko Ristić vode prepisku već od 1923. godine. Osim pisama, razmenjivali su knjige, plakate, neobjavljene rukopise, fotografije… Zahvaljujući njihovoj intenzivnoj interakciji i nesputanom proticanju avangardnih ideja, nadrealizam se u Francuskoj i Srbiji razvijao sinhronizovano punu deceniju.

Nakon smrti Marka Ristića, tom i mnogim drugim Bretonovim pismima i dokumentima iz Ristićeve zaostavštine gubi se svaki trag sve do oktobra 2023. godine kada se pojavljuje u Parizu na aukciji “Mille nuits de reves VI”, na kojoj su ponuđeni kurioziteti kolekcije Ženevjev i Žan-Pola Kana. Pretpostavlja se da je iz Beograda vraćeno u Pariz posredstvom ćerke Marka i Ševe Ristić.

Aleksandar Milojević, vlasnik i osnivač Galerije “Rima”, ispričao je za portal “Vremena” prošle nedelje a povodom otvaranja izložbe, kako je slučajno saznao da će na aukciji biti Bretonovo pismo i da su ga poznavaoci pariske scene odvraćali od učešća na aukciji zato što, govorili su, Francuska neće dozvoliti da bilo šta što pripada njenoj kulturnoj baštini izađe iz zemlje. On ih, srećom, nije poslušao.

...

Bretonovo pismo koje je Milojević vratio u Srbiju sadrži odgovore na sedam pitanja iz Ankete o želji, objavljene u poslednjem, trećem broju časopisa “Nadrealizam danas i ovde” iz januara 1932. Podnaslov ankete je “Sedam pitanja postavljenih svima i svakome”.

ANKETA O ŽELJI

U predgovoru kataloga koji je objavljen povodom izložbe, Sofija Ž. Milenković, kustos Galerije “Rima” objašnjava da su ankete bile učestali metod istraživanja francuskih nadrealista i da su, po ugledu na njih, beogradski nadrealisti sproveli tri: “Čeljust dijalektike”, “Da li je humor moralni stav” i pomenutu “Anketu o želji”. Prve dve su sprovedene unutar grupe, a u trećoj su učestvovale i kolege iz Francuske sa ciljem da “što vernije prikaže razna postojeća mišljenja, da bi ona omogućila njihovu stvarnu konfrontaciju”.

...

Među dvadeset četiri odgovora prihvatljiva redakciji, našli su se brojni “ne-nadrealisti”, dvojica modernističkih pesnika (Stanislav Vinaver i Momčilo Nastasijević), dvojica ovdašnjih nadrealista (Vane Bor i Dedinac), a kao odraz kulminacije zajedničkog angažovanja sa francuskim pokretom, izdvajaju se odgovori Andrea Bretona, Pola Elijara, Renea Krevela i Salvadora Dalija – poslati specijalno za poslednji broj časopisa “Nadrealizam danas i ovde”.

Sofija Ž. Milenković objašnjava da je “želja jedan od centralnih pojmova nadrealizma, usvojen iz Frojdove psihoanalize, koji je kao glavna manifestacija iracionalnog smatran životnom snagom neophodnom za ispoljavanje čovekove autentičnosti. Opšti rečnik nadrealizma i njegovog okruženja definiše je kao ‘duboku, nesavladivu i obično spontanu težnju koja podstiče svako ljudsko biće da na ovaj ili onaj način prisvaja svako drugo biće, neku stvar ili neko mesto, težnju čije je ishodište i vrhunac u seksualnosti’. U godinama kada se komunističke ideološke pozicije nadrealista zaoštravaju, težnja za revolucionarnom akcijom odrazila se na utilitarno sagledavanje želje, kao sredstva putem kojeg bi se došlo do transformacije kapitalističkog društva. Kao i sam nadrealizam, želja je 1930. stavljena ‘u službu revolucije’, a u duhu dijalektičkog materijalizma, sagledavana je naspram represivnog faktora ispoljenog u društvenom moralu”.

...

Breton je odgovorio na svih sedam pitanja ankete. Već na osnovu odgovora na prvo pitanje “koju vrednost daje čovekovim željama?”, vidi se da želji daje najveću vrednost – “težnju da se obavi kod čoveka sposobnost za saznanje”. Prema tome, po njegovom mišljenju, takva sposobnost svoje izvorište nema u razumu već u nesvesnom području kojim vlada želja.

TAJNE ŽELJE

Zatim, postojeći moral je, prema njemu, sputavajući faktor i prepreka ostvarenja čovekovih želja, trebalo bi ga razoriti i uspostaviti na osnovama budućeg društva. Želje su za Bretona “saglašljive sa zahtevima čitave jedne klase, potčinjene klase, u čiju korist transformacija sveta ne može da se ne izvrši jednog dana”. U najznačajnijem teorijskom spisu srpskog nadrealizma, Nacrtu za jednu fenomenologiju iracionalnog, objavljenom iste 1932. godine, Popović i Marko Ristić su taj, iz temelja izmenjeni moral, nazvali “moral želje”.

Povodom tajnih želja, Breton ističe da, kada bi prepoznao u sebi želje koje bi sam mogao okvalifikovati kao “prljave, gadne, odvratne”, a ne zato što ih takvim smatra društvo, pustio bi da se slobodno ostvare, izvan delovanja “moralne savesti”. Na taj način on se odupire društvenim normama i zabranama i odbacuje ih, da bi postupio kako želja nalaže. Na pitanje “da li smatrate da vaše želje i vaši zahtevi mogu doći u sukob sa vašim pozivom i vašim dužnostima?” odgovara potvrdno, saobrazno poziciji dijalektičkog materijalizma, govoreći da se u njihovoj konstantnoj borbi odvija život i da bi kraj sukoba značio konačno potiskivanje želje.

Sofija Ž. Milenković navodi da su “odgovori ostalih francuskih nadrealista ideološki saglasni Bretonovim i odnose se na konfrontaciju želje i građanskog društva, i svega što je ono na racionalnim osnovama uspostavilo. Dalijev odgovor skreće najveću pažnju svojim provokativnim tonom, želje postavlja na pijedestal najviših vrednosti i sve im podređuje, izjednačavajući čitavu duhovnu kulturu sa ‘kulturom želje’. Posebno je zanimljiv i značajan odgovor Vaneta Bora, koji je problemu želje pristupio sa teorijskom ozbiljnošću, dublje i sistematičnije od francuskih kolega, te nije slučajno Ristićevo zapažanje da se ankete mogu uvrstiti u oblast teorijskog rada, za razliku od ostalih načina istraživanja”.

Uz odgovor na anketu, Breton je poslao Marku Ristiću i dopisnicu poslatu iz hotela Beau Soleil – “Lepo sunce”, iz Grimoa (Var) 27. marta 1932. Ispisao ju je s jednog kraja na drugi sitnim rukopisom. Tu Breton objašnjava zašto kasni s odgovorom na anketu, jer putovao je u Španiju kod Dalija. Šaljući svoj odgovor uz dopisnicu, Breton najavljuje odgovore Elijara i Krevela, uz Dalijev, za koji on smatra da ga je Ristić već primio. Rukopisi ta četiri odgovora, u Ristićevom prevodu na srpski, objavljeni su u časopisu “Nadrealizam danas i ovde”, broj juna 1932.

ZAOSTAVŠTINA

Briga o zaostavštini beogradskih nadrealista javila se tek krajem prošlog veka, a priča o njihovom stvaralaštvu je završena tek decembra 2008. kad je izdavačka kuća Clio objavila drugi deo knjige Oko nadrealizma Marka Ristića, koju je priredio Nikola Bertolino. Na nju se čekalo 18 godina.

Priča o njenom nastanku počela je ovako:

Marko Ristić, ključna ličnost beogradske nadrealističke grupe, poverio je Nikoli Bertolinu, jednom od dvojice urednika njegovih Dela u Nolitu, da priredi dve knjige pod naslovom Oko nadrealizma. Po svedočenju Nikole Bertolina objavljenom u pogovoru prvog dela knjige, trebalo je “predočiti ovdašnji nadrealistički fenomen u što življem i obuhvatnijem međudejstvu sa kulturnim i socijalnim ambijentom”.

U jesen 1989. godine Nikola Bertolino (vidi “Vreme” br. 890) predao je priređeni tekst tehničkoj redakciji Nolita očekujući da će knjige odmah ući u štampu. Međutim, tada je Nolit zapao u krizu, a kako piše Nikola Bertolino, “usled promene društvenopolitičke klime, delo Marka Ristića podvrgnuto je krajnje rigoroznom ostrakizmu”. Zato su rukopisi Oko nadrealizma čamili u nekom ormanu u tehničkoj redakciji, odakle ih je posle godinu dana Bertolino uzeo. “U leto 1991. godine Ševa Ristić, ogorčena zbog činjenice da je objavljivanje Dela Marka Ristića obustavljeno bez ikakvih izgleda da u doglednoj budućnosti bude nastavljeno, zatražila je da joj te rukopise donesem. Ubrzo potom ona je preminula, a malo posle nje umrla je i Mara, kći Marka i Ševe. Od tog trenutka nije se znalo šta se događa sa ostavštinom Marka Ristića. Meni nije bilo poznato gde se nalaze rukopisi koje sam sastavio i pripremio za štampu”, zapisao je Bertolino.

Krajem devedesetih godina postojao je stav u javnosti da je sve što se odnosi i na srpski nadrealizam nestalo, da je sve pokradeno i da više nemamo uvida u zaostavštinu nadrealista. Objavljivani su i tekstovi u kojima se sugerisalo da su rukopisi Marka Ristića pripremljeni za štampu verovatno izgubljeni. To nije bilo tačno. Reagovala je Jelena Jovanović, sestričina i jedini naslednik Marka Ristića, i otkrila da se rukopisi nalaze u zaostavštini koju je preuzela iz kuće Marka Ristića, i da će ih ona vrlo rado ustupiti svakom ko želi da ih objavi.

U to vreme je otpočinjao projekat čuvanja i objavljivanja dokumenata o nadrealistima, pa je uz izložbu, monografiju i reprint almanaha “Nemoguće” i časopisa “Nadrealizam danas i ovde”, odlučeno i da se konačno objavi Oko nadrealizma. U projekat se uključila izdavačka kuća Clio i 2003. godine objavljena je prva knjiga Oko nadrealizma. Narednih godina konkurisano je za novac potreban za objavljivanje druge knjige, ali bez rezultata. A onda je 2006. godine Jelena M. Jovanović pri Srpskoj akademiji nauka i umetnosti osnovala Fond od 50.000 dolara dobijenih prodajom porodične nekretnine u Crnoj Gori. S obzirom na to da je Fond namenjen štampanju knjiga iz srpske umetnosti i istorije, gospođa Jovanović je predložila da drugi deo Oka nadrealizma bude štampan iz tog fonda. Smatrajući da se nema vremena za čekanje da se oformi upravni odbor Fonda koji će odlučivati o sredstvima, ponudila je, dok se ta formalnost ne zadovolji, svoj novac za drugi deo knjige.

Objavljivanjem drugog dela knjige Oko nadrealizma, postalo je dostupno sve što se u tom trenutku moglo znati o beogradskom nadrealizmu. Tada je uz knjigu organizovana i izložbu dr Milanke Todić Nemoguće, umetnost nadrealizma i reprint almanaha “Nemoguće” i časopisa “Nedrealizam”, kao zavrešetak projekta prikupljanja, čuvanja i objavljivanja svega što je vezano za beogradske nadrealiste.

Sad je njihovoj zaostavštini priključeno i pismo Andrea Bretona Marku Ristiću, koje, kao što je rečeno, zatvara priču o beogradskim nadrealistima.