Dadaistički međučin Dragana Aleksića

...

“The Dada Entr’acte of Dragan Aleksić” iliti “Dadaistički međučin Dragana Aleksića” naslov je rada Jasne Kujundžić Jovanov, jednog od radova u knjizi na više od 600 strana Cannibalizing the Canon: Dada Techniques in East–Central Europe, koju je početkom ove godine objavila čuvena izdavačka kuća Brill, a biće promovisana 28. marta na Institutu Hariman Univerziteta Kolumbija u Njujorku.

Knjiga je rezultat osmogodišnjeg rada četvoročlanog uređivačkog tima, kao i dvadeset sedmoro autora koji se bave avangardama dvadesetih godina dvadesetog veka, sa različitih evropskih i američkih univerziteta ili se bave muzejskim radom. Cilj joj je bio da, predstavljajući rezultate dubinskih istraživanja dadaističkih korena u istočnoj i centralnoj Evropi, razbije preovlađujuće predstave o dadaizmu kao “zapadnom” pokretu.

Jasna Kujundžić Jovanov se godinama unazad bavi dadaizmom na jugoslovenskim prostorima i nastoji da istraži glavne protagoniste, izvore i zamršene tokove zbivanja ovog pravca.

Ona podseća da je “dadaizam na jugoslovenskim prostorima započeo 1920. godine u Pragu, gde je njegov inicijator i glavni protagonista Dragan Aleksić, avangardista, pesnik, pisac, kritičar, novinar, filmofil došao u dodir s nemačkim dadaistima, koji su u nekoliko navrata priređivali dadaističke predstave. Takođe, upoznao se s češkim avangardistima okupljenim oko časopisa Devjetsil, gledao je predstave avangardnog pozorišta ‘Revolučni scena’ gde je režiser Karel Nol postavio i Hašekovog Dobrog vojnika Švejka.

Družio se sa tipografima praških novina ‘Červen’ i ‘Čas’ i tako stekao znanje o tipografiji koje je kasnije koristio u svojim revijama. U Pragu se takođe družio s Brankom Ve Poljanskim, a započeo je i saradnju u Micićevom ‘Zenitu’, potom se povezao s mađarskim aktivistima i Lajošem Kašakom”.

...

Aleksić je, priča Jasna Kujundžić Jovanov, tokom “dvogodišnje dadaističke avanture okupio grupu bliskomišljenika, kako ih je nazvao Ješa Denegri. Još kao saradnik Micićeve revije ‘Zenit’ objavio je ‘Manifest dadaizma’, a u revijama ‘Dada Tank’ i ‘Dada Jazz’ objavljvao je pesme, pisao o značajnim umetnicima kao što su Kurt Šviters, Vladimir Tatlin i Aleksandar Arhipenko, a najavio je i esej o Ivanu Puniju, i sve dada drame u kojima jezik i zbivanja odišu dadaističkim paradoksom. Takođe je u revijama objavljivao i pesme Tristana Care i drugih evropskih dadaista i mađarskih aktivista, kao i reklame i tipografske slike karakteristične za dadaistički izraz, te linoreze i pesme Mihaila S. Petrova”.

Dadaistički pokret koji je započeo u Pragu, nastavio se u Zagrebu i završio u Beogradu, budući da je umetničkim vezama (dopisivanjem, razmenom dadaističkih izdanja) bio integrisan u evropskog dadu i bio nadnacionalnog karaktera. “Tokom dve godine trajanja, Yougo dada prošao je put koji je prošao i evropski dada i na kraju se, kako je sam Dragan Aleksić napisao u memoarskom tekstu Vodnik dadaističke čete objavljenom u dnevnom listu ‘Vreme’ početkom 1931. godine, svesno ugasio krajem 1922. godine, da sačeka neko bolje doba. Istovremeno je najavio da je otvaranje dadaističkih arhiva zakazano za 1999. godinu.”

Jasna Kujundžić Jovanov priča da je dadaistička arhiva uništena nakon njegove smrti. “Ta činjenica je umnogome ograničila mogućnosti istraživanja i zapravo usmerila na jedine materijalne ostatke, dadaističke revije i ostale literarne doprinose Dragana Aleksića tokom dadaističke etape (1920–1922), kao i na malobrojne preostale tragove kao što su dokazi o boravku i njegovim kratkotrajnim studijama u Pragu, prepiska s Tristanom Carom i nekoliko fotografija. Takođe, pored nekoliko tekstova iz perioda između dva svetska rata (A. B. Šimić, Moni de Buli, pa i sam Dragan Aleksić u memoarskom tekstu “Vodnik dadaističke čete”), kao i kasnijih (Radomir Konstantinović, Radonja Leposavić, Zorica Bogdanovski, Gojko Tešić, Kristina Pranjić), sklopljena je hronologija jugo-dade ili Yougo-dade, kako je to nazvao Dragan Aleksić.”

U tekstu za navedenu knjigu, Jasna Kujundžić Jovanov bavila se topografskim elementima uključenim u trajanje pokreta (Prag, Beč, Zagreb, Beograd), kao i stvaranjem drugog pravca – od Beograda preko Novog Sada do Subotice. “Takođe, bilo je neophodno ukazati na vidove manifestovanja pokreta, posebno na postignuća Dragana Aleksića: tekstove, pesme, kritike, urednički rad i vizuelnu interpretaciju u dve dadaističke revije objavljene 1922. godine – Dada Tank i Dada Jazz. Za pripadnost Yougo-dade centralnoj evropskoj liniji, važno je napomenuti istaknuto mesto Novog Sada u avangardnim počecima i tokovima na ovim prostorima, gde je održan prvi dadaistički matine (u Amerikanskom baru u ulici Kralja Petra, 3. juna 1922. godine) kao i izdavanje lista Ut (Put) čiji su saradnici, pored mađarskih avangardista, bili i Dragan Aleksić, Stanislav Vinaver, Mihailo S. Petrov, te Sava Šumanović.”

Od prvog poziva za slanje apstrakta, preko istraživanja, pisanja rada, ujednačavanja terminologije, lektorski brifing kojim je udovoljeno zahtevu izdavača da tekstovi budu pisani engleskom varijantom engleskog jezika, pa do objavljivanja rada, prošlo je osam godina kontinuiranog rada.

“Nije lako prodreti u strane časopise koji su na značajnim sci listama”, priča Jasna Kujundžić Jovanov. “Mnogo veću prolaznost imaju naučnici koji se bave prirodnim naukama, matematikom i slično, gde su jezik i problemi univerzalni. Recimo, objavljivanje u hrvatskim časopisima podrazumeva hrvatsku temu. Uglavnom se lakše dobija prostor u tematskim izdanjima kao što je ono o srpskom modernizmu ili ovo o dadaizmu. Naravno, veze se stvaraju s godinama i nema pravila kako se sve to dešava. Tekstovi manje-više bivaju zapaženi u stručnim krugovima, ali šira javnost malo zna o tome. Ja sam objavljivala u mađarskim, hrvatskim, slovenačkim, američkim stručnim časopisima i uglavnom je bilo potrebno naći temu koja će zanimati čitaoce u tim zemljama. Jednostavnije je kada se radi o nekom naučnom skupu koji je uglavnom tematski, ali ipak se uvek radi o temama kojima se i inače bavim.”

Jasna Kujundžić Jovanov je i ranije istraživala dadaistički rad Dragana Aleksića, a od rezultata neophodno je izdvojiti Filmsku priču o Yougo–dadi, TV film po njenom scenariju u režiji Aleksandra Davića, koji je prikazan u godini jubileja gašenja dade kod nas, 1992. godine.

“Sad se taj film uglavnom prikazuje u različitim prilikama kada se govori o avangardi dvadesetih kod nas, a prikazan je i na festivalu Dokumenti u Kaselu, kao i na festivalu Budva grad Teatar 1999. godine, bio je uključen u izložbe O normalnosti – Umetnost u Srbiji 1989–2001 u MSU u Beogradu 2005. godine i u izložbu Milanke Todić u Kulturnom centru Beograda 2008. Film se inače čuva u fondu Muzeja savremene umetnosti Vojvodine i bio je prikazan u okviru izložbe o Aleksandru Daviću 2022. godine.”

Kaže da je “rezultate istraživanja o našoj umetnosti van granica zemlje” objavljivala kad joj se ukaže prilika. Posebno izdvaja monografiju Milana Konjovića, objavljenu u San Francisku u izdanju Fibonacci Univercity Press. Bila je to prva monografija nekog našeg autora objavljena u SAD.

“Uredile smo je Anna Novakov i ja, o različitim aspektima Konjovićevog rada pisali su autori poput Irme Lang, Ljubomira Milanovića, Save Stepanova, Ane Rakić, Rozice Šreder i Maje Marković. Bitno je naglasiti da je pristup stvaralaštvu Milana Konjovića bio sličan kao i pristup dadaizmu, uz primenu novih teorijskih pristupa i kontekstualizovanju Konjovićevog rada s aspekta dvadeset prvog veka. Cilj je bio da se probije barijera, da se javnost u SAD upozna barem s malim delom naše umetničke baštine. Uostalom, tome nas uči i dadaizam – da nikad ne treba odustajati od probijanja barijera.”