Od knjigovesca do slikara i nazad

...

Likovni, pre svega slikarski i grafičarski opus Lazara Vujaklije veoma je prepoznatljiv, kompaktan i nedvosmislen. Međutim, aktuelnom retrospektivom “Protest prema sebi”, u Muzeju naivne i marginalne umetnosti u Jagodini (MNMU, do kraja maja), autori izložbe Vladimir Kokoruš i Danica Đorđević Janković ne samo što su pokušali da temeljno sagledaju Vujaklijino delo kroz 170 izloženih radova pozajmljenih iz 20 muzeja i institucija kulture već neminovno otkrivaju i slojeve koji su čak i Vujaklijinim savremenicima ostali možda nedorečeni, a koji iz današnje perspektive deluju začudno uzbudljivo.

Njegov prepoznatljiv izraz u slikarstvu, grafici, tapiseriji i na muralima odlikuju jasne boje i, na prvi pogled, ponavljajući motivi čoveka, ptice, cveta, sunca… inspirisani stećcima. On sam je obrazovan kao knjigovezac, čime se bavio do kraja života i kao majstor i kao predavač u Grafičkoj školi. Ipak, pre Drugog svetskog rata završio je umetnički kurs kod Petra Dobrovića, a vremenom se sprijateljio sa velikim imenima ovdašnje kulture – Miodrag Protićem, Đorđem Andrejevićem Kunom, Otom Bihalji-Merinom, Aleksom Čelebonovićem – koji su znali kako da Vujaklijin jednostavan a jak izraz usmere i ka širokoj javnosti. Posle iznenadnog proboja u visoke krugove likovnog sveta, početkom pedesetih godina, usledila je plodna višedecenijska karijera koju su obeležili nastupi na Venecijanskom bijenalu (dvaput), izložbe jugoslovenske grafike koje su proputovale svet, ali i murali na Geneksovoj kuli, kao i u Svečanoj sali SIV (nasuprot Lubardinom muralu).

...

Sumirajući utiske o Vujaklijinom opusu, kustoskinja Danica Đorđević Janković vraća se na pitanje svih pitanja, naime da li je on knjigovezac ili slikar: “On je formalno obrazovan kao knjigovezac”, kaže Danica Janković. “Posle neformalnog tečaja kod Dobrovića, prvu izložbu organizuje 1952. godine, a iduće godine pristupa ULUS kao slikar, da bismo pedesetih i šezdesetih prepoznali njegovu želju da ga se smatra slikarem, a ne knjigovescem. Ključni trenutak njegov je prvi mural iz 1970. godine na fasadi upravo knjigovezačke radnje Tome Grgića u Bulevaru revolucije 159 (mural je na zidu MNMU za potrebe aktuelne retrospektive rekonstruisala umetnica Darinka Pop-Mitić). Čini se da je to prelomna tačka u građenju identiteta. Na samom kraju života (umro je 1995), on u jednom intervjuu kaže: ‘Da sam mogao drugačije da biram, ja ne bih nikad ponovo izabrao da budem slikar, bio bih knjigovezac, bio bih uspešan. [onda kaže novinaru] Je l’ vi znate da sam ja izuzetno dobar i uspešan knjigovezac? Živeo bih mnogo mirnije i uspešnije i lakše, jednostavnije.’” I kakav je bio njegov odnos prema opremanju knjiga? pitamo Danicu Janković “On je pristupao knjizi kao formi u kojoj je sadržaj centralan, a oprema knjige prilagođava se sadržaju. Najizvanrednija izvedba je prva njegova ilustracija za knjigu, zbirku poezije Pabla Nerude Tijelo žene iz 1966. godine, kada se upoznaje sa novim motivima latinoameričke i mezoameričke umetnosti. U isto vreme počinje da razvija tipografiju i to iz ugla sopstvene – knjigovezačke – struke. U jednom intervjuu ističe da je razlog korišćenja latinice najčešće pragmatične prirode, budući da je latinica u upotrebi u najvećem delu Evrope, pa i šire, te je lakše doći do različitih latiničnih fontova. Ćiriličnih fontova bilo je mnogo manje, pa je Vujaklija smatrao da se trebalo raditi na njihovom razvijanju (bilo je to skupo i zahtevno). U svom radu na osnovu stećaka on, zbog toga, razvija sopstveni ćirilični font koji kasnije koristi i u monografiji i u mapama…”

...

Kod Vujaklije je, dakle, na delu bilo prožimanje obe njegove strasti. Uradio je ukupno tri grafičke mape inspirisane književnim delima, što je, kroz knjige štampane za široku javnost, i najpoznatiji deo njegovog rada, ali i najbliži samom njegovom senzibilitetu knjigovesca. “Reč je o mapama Zapis o Darinki, koja ilustruje tekst Dušana Petrovića Šaneta, i Crvena poema po tekstu Dimitrija Nikolajevića”, kaže kustoskinja Danica Janković. “Oba dela svedočanstva su tragičnih događaja tokom Drugog svetskog rata. Kada govorimo o mapama, govorimo o sinergiji reči i slike, govorimo o sadržaju, čak i koautorstvu. Vujaklija sam kaže: ‘Više ne znam da li su reči ilustrovane slikom ili je slika ilustracija reči?’ Na taj način govorimo o razvijanju jednog specifičnog, liminalnog medija”.

Na pitanje da li je bilo napetosti između dva njegova poziva – slikara i knjigovesca – sagovornica “Vremena” kaže: “Vujaklija je između ostalog bio na dužem studijskom putovanju u Parizu, a u jednom intervjuu, govoreći o najsnažnijim utiscima, ne pominje izložbe, već kaže: ‘Ja sam obišao pariske muzeje i mi sve to isto imamo’, što znači da mu ništa nije bilo dovoljno upečatljivo čak i kad je uživo video ono što je ranije gledao samo kao crno-bele reprodukcije. Najveći utisak je na njega ostavila, zapravo, jedna knjigovezačka radnja u Parizu, radnja jednog starog, izuzetno poštovanog knjigovesca s kojim je sa oduševljenjem razgovarao i divio se njegovom radu, te, najzad, mnogo naučio o knjigovezanju, iako je do tada mislio za sebe da je najbolji. Ova anegdota, zapravo, odražava kritički stav prema zapadnoj umetnosti. Dakle, on se suprotstavljao autokolonizovanju, za koje je smatrao da postoji u najvišim modernističkim umetničkim krugovima Jugoslavije. Njegova pozicija anticipira dekolonijalni način razmišljanja, koji podrazumeva epistemološko i semantičko čišćenje u našem znanju, u jeziku, u pristupu onome što radimo. To čišćenje, ta vrsta odbacivanja značenjskih matrica koje su kolonijalne, nešto je što je Vujaklija anticipirao, makar intuitivno kroz pronalaženje slikarskog jezika u nečemu što je inherentno ovom prostoru, počev od stećaka, sve do pirotskih tkalja, kao kontrapunkt nečemu što je uvezeno. “Kakva su tumačnja tog njegovog stava?” pitamo. “Postojale su interpretacije njegovog rada u nacionalnom, pa i nacionalističkom ključu, u smislu povratka korenima, tradiciji, hrišćanstvu, povratak narodnom, povratak folkstvaranju”, kaže Danica Janković. “Ipak, u svetlu globalnih dešavanja koja su usledila, mislim da tendencije u Vujaklijinom radu pokazuju bliskost s dekolonijalnim mišljenjem u kojem on ne usvaja estetske vrednosti po modernističkom, zapadnjačkom ključu, ili jugoslovensko-modernističkom, već ostaje odan i dosledan sopstvenim, inherentnim vrednostima”.