U vremenima razumnim i u vremenima nerazumnim

Pre sto godina, 26. februara 1926, u hotelu “Srpski kralj”, koji se nalazio na kraju Uzun Mirkove ulice, preko puta današnjeg Pedagoškog muzeja, osnovan je Srpski PEN centar. Hotel “Srpski kralj” uništen je u potpunosti u bombardovanju 6. aprila 1941. Tradicionalno je okupljao “otmenu i probranu publiku”, kako je zabeležio Branislav Nušić, navodeći da je atmosfera više ličila “na kakav klub, no na kafanu”.

Ideju o osnivanju PEN centra u Beograd donela je Isidora Sekulić s jednog od svojih evropskih putovanja, gde je prepoznala da se među evropskim piscima ta ideja primila kao izraz novog, posleratnog doba i duhovnog vrenja koje su te okolnosti izazvale. Ideja je najpre prihvaćena u krugu oko Bogdana Popovića, koji je i izabran za prvog predsednika. To je ostala konstanta Srpskog PEN centra. U njemu su uvek, mnogo više nego u drugim profesionalnim udruženjima, književni kritičari imali važnu ulogu. Tri književna kritičara bila su predsednici Srpskog PEN centra: Bogdan Popović, Predrag Palavestra i Miodrag Perišić, a možemo im pridružiti i Milana Grola i Jovana Hristića, pozorišne kritičare koji su ništa manje značajno i uzbudljivo pisali i o književnosti.

Osnivački legat potvrdio se i u još jednom primeru. Ideja o osnivanju Međunarodnog PEN centra potekla je od engleske književnice Ketrin Ejmi Doson-Skot 1921. godine. Njoj se pridružio Džon Goldsvorti, prvi predsednik Međunarodnog PEN centra, koji je novčani deo svoje Nobelove nagrade za književnosti 1932. zaveštao PEN-u, čime je organizaciono i strukturno utemeljena ova asocijacija koja danas deluje na pet kontinenata u 100 zemalja, sa 145 samostalnih centara. Za Goldsvortijem su došli Džordž Bernard Šo, Anatol Frans, Gerhard Hauptman, Romen Rolan, Rebeka Vest, Gaj Česterton, Rabindranat Tagore, Benedeto Kroče, Moris Meterlink, Tomas Man, Hajnrih Man, Pol Valeri, Džozef Konrad, D. H. Lorens, H. Dž. Vels, Robert Frost, Štefan Cvajg, Žorž Dijamel i mnogi drugi…

Jedna književnica pokrenula je Međunarodni PEN, druga književnica je podstakla osnivanje Srpskog PEN centra. Za Isidoru Sekulić se govori da je bila istrajna snaga koja je pokretala zupčanike organizacije do Drugog svetskog rata. Pred sam rat ona će jedno vreme (1939–1940) biti neformalna, ali delatna predsednica Srpskog PEN centra. Žene su uvek bile nezamenljivi deo i Međunarodnog i Srpskog PEN centra. Pored Isidore Sekulić, predsednice Srpskog PEN centra biće i Jara Ribnikar i Vida Ognjenović.

NEUKLOPIV U AUTORITARNE SISTEME

Počinjući kao evropska organizacija, PEN se u prvim godinama preneo na Sjedinjene Američke Države, a do modernih vremena i na sve ostale naseljene kontinente. PEN je lako i prirodno prelazio kulturne i jezičke, državne i društvene granice, dok se neretko dramatično sukobljavao s političkim stvarnostima i ideološkim granicama. To se u istoriji PEN nikada nije promenilo. Njegov autoritet nije bio upitan, kao ni njegova ideja svetske književnosti koja nastaje na različitim jezicima prenoseći opšteljudske ideje i vrednosti, sumnje i nade, zapitanosti i vedrine. Ali upravo sam taj autoritet PEN i prisustvo u različitim kulturama i društvima, što svakoj pojedinačnoj književnosti omogućava veću međunarodnu vidljivost, bili su najčešći izvor njegovog sumnjičenja i osporavanja. PEN je u demokratijama bio ugledan i prihvaćen, dok se u autoritarnim društvima XX veka i našeg vremena nalazio na rubu javnosti i bio potisnut, a nekad i u potpunosti onemogućen. U Sovjetskom Savezu PEN nije bio moguć sve do pada Berlinskog zida, dok je jedini kongres kome su prisustvovali sovjetski pisci, u svojstvu posmatrača, održan na Bledu 1965. godine. U komunističkoj Jugoslaviji PEN nije postojao sve do 1962, jer je doživljavan kao građanska organizacija i izraz liberalnih vrednosti i zapadnog društva, dok su stanovišta Povelje PEN, pogotovu ona koja se odnose na slobodu izražavanja i autonomiju književnosti, ostajala neuklopiva u krute svetonazore ideološke države.

PEN je jedan od odgovora evropske književne i intelektualne javnosti na užase Prvog svetskog rata. “Jučerašnji svet” se sunovratio na frontove i u klanice rata od koga se Evropa nikada nije oporavila. Dok se Evropa sretala s levim i desnim totalitarizmima i dok su netrpeljivosti uzimale nova lica i zamahe, evropski pisci i intelektualci pokušali su da, osnivajući jednu međunarodnu organizaciju u okolnostima političkog i društvenog meteža, kroz književnost, kulturu i zaštitu umetničkih sloboda uspostave veze koje će biti dublje od političkih proklamacija, kao i trajnije i obavezujuće u većoj meri od krhkih interesnih saveza. S pesnicima, esejistima i novelistima (romanopiscima) iz akronima PEN na istom poslu sreli su se i dramski pisci, književni kritičari i istoričari književnosti, prevodioci, urednici i izdavači, ali i filozofi, sociolozi i pravni mislioci. U drugoj polovini tridesetih, dok su nastajali nacistički logori i ukazivale se dramatične pretnje novog rata, ugledni članovi Međunarodnog PEN centra podsećali su sebe i druge na izvorne principe organizacije i rečima da je moguće značenje imena PEN “Mir među nama” (“Paix Entre Nous”). Mira nije bilo, niti je istorija imala kraja: PEN je tome svedočio i u tome učestvovao.

IDEOLOŠKA NEISKLJUČIVOST

Osnivači Srpskog PEN centra bili su: Ivo Andrić, Miloš Crnjanski, Jovan Dučić, Isidora Sekulić, Rastko Petrović, Bogdan Popović, Pavle Popović, Slobodan Jovanović, Dragiša Vasić, Gustav Krklec, Milan Kašanin, Milan Ćurčin, Svetislav Stefanović, Sibe Miličić, Veljko Milićević, Todor Manojlović, Veljko Petrović, Miodrag Ibrovac, Vladeta Popović, Milan Bogdanović, Marko Maletin, Miloš Trivunac, Ivo Vojnović, Svetislav Petrović, Vojislav Jovanović Marambo, Stojan Živadinović, Aleksandar Vidaković. Među osnivačima je bio i pesnik Oton Župančič, koji će nekoliko meseci kasnije biti osnivač i predsednik Slovenačkog PEN centra. Osnivačima su se ubrzo pridružili Milan Rakić, Branislav Nušić, Mileta Jakšić, Božidar Kovačević, Hamza Humo, Milan Grol, Grigorije Božović, Desanka Maksimović, Nikola Mirković, Vasa Stajić, Borivoje Jevtić, Anica Savić Rebac, Branko Lazarević, Miloš Đurić, Branimir Ćosić, Pero Slijepčević, Nikola Banašević, Momčilo Nastasijević, Ranko Mladenović, Stanislav Vinaver, Vladimir Ćorović, Rade Drainac, Stanislav Krakov, Jelena Dimitrijević, Milica Janković, Vladimir Velmar Janković i mnogi drugi pisci. To su ljudi različitih generacija i književnih poetika, različitih životnih iskustava i životnih sudbina, različitih pogleda na književnost i na mesto koje književnost treba da ima u svom društvu i među svojim savremenicima. Neki su bili PEN-ovi saputnici, neki su imali važnu ulogu u jednom trenutku, da bi se potom udaljili od organizacije, neki su svoj književni i životni kredo nerazmrsivo povezali s PEN centrom i njegovom istorijom. U jednom trenutku PEN ih je povezao možda i više od njihove pripadnosti književnosti, ukazujući na potrebu da se u našoj sredini utemelji organizacija koja će imati prepoznatljiv glas u društvu i koja će, u burnim vremenima koja nisu ni prolazila, biti makar krhak krov za pripadnost književnoj zajednici nastaloj na vrednostima literature i umetničke slobode. Od osnivačkih vremena PEN je prihvatao i oličavao glasove razlike, verujući da su u književnosti i društvu razlike nužne i prirodne. Kao ni drugde, nisu mu pristupali pisci ni krajnje levice, ni krajnje desnice, videći upravo tu književnu i ideološku neisključivost kao manu i neprihvatljiv stav u “vremenu netrpeljivih”. To je obeležilo ukupno istoriju PEN, a u slučaju Srpskog PEN centra imalo i tragičke dimenzije na kraju Drugog svetskog rata i u sporom, dugo odlaganom i na kraju jedva omogućenom obnovljenom radu od početka šezdesetih.

Ime organizacije se menjalo u skladu s duhom vremena, pa i karakterom države u kojoj se delovalo. Centar je najpre nazivan “PEN klub. Jugoslovenska grupa”, potom “PEN Jugoslovenski centar Beograd”, “Beogradski PEN centar” i “PEN klub centar Beograd”. Šezdesetih je njegov rad obnovljen pod imenom “Beogradski PEN klub”, da bi se od polovine osamdesetih ustalilo ime Srpski PEN centar, koje je i ranije pominjano.

foto: privatna arhiva

DELOVATI GRANICAMA UPRKOS

Bilo je boljih i gorih vremena za rad PEN centra. Pisci su pokušavali da opstanu na vetrometini istorije i da tu sačuvaju organizaciju koja se nije bavila samo najužim pitanjima književnosti, s kojima bi bilo lakše opstati u nemilosnim ideološkim uslovima, već i da ukažu na potrebu književnosti da bude nepotkupljivi hroničar i svedok svog vremena, glas sumnje i kritičkog mišljenja, izraz dubokog preispitivanja stvari u društvu i u svetu.

Srpski PEN centar je institucija sa istorijom. Tu istoriju su stekli članovi i časnici PEN od osnivačkih do današnjih dana, po osi jednog turbulentnog veka. Prvih osamdeset godina te istorije potanko je opisao istoričar književnosti Predrag Palavestra u knjizi Istorija Srpskog PEN–a. Sto godina je čitava jedna istorija. Toliko ne traju ni mnoge države, ni u mnogim državama najprestižnije institucije. U neredovnim prilikama i u pomućenim istorijskim okolnostima najteže je održati kontinuitet u delovanju i celovit smisao svog rada. U toj stogodišnjoj istoriji posebno svetle, kao tačke u kojima se iskazivala suma rada jedne organizacije, gostovanja velikih svetskih pisaca po kojima je PEN poznat, od Rabindranata Tagore, Ernsta Tolera, Jana Parandovskog ili Žila Romena, do Đerđa Konrada, Ronalda Harvuda, Adama Zagajevskog ili Čarlsa Simića.

Srpski PEN centar je i u međuratnoj Jugoslaviji i u poslednjim decenijama socijalističke Jugoslavije nastojao da u odnose među južnoslovenskim narodima unese više razumevanja i razgovora. Zajedno s Hrvatskim i Slovenačkim PEN centrom, Srpski PEN centar je nosio organizaciju kongresa Međunarodnog PEN u Dubrovniku 1933, na kome je doneta prva značajna međunarodna rezolucija protiv fašizma. Nepunih pedeset godina kasnije, 1982, jedan drugi kongres Međunarodnog PEN nije bilo moguće održati u Beogradu, zbog talasa pojačane reautoritarizacije u Jugoslaviji u prvim godinama po Titovoj smrti, usled čega se u različitim republikama više pisaca i intelektualaca našlo u zatvorima, a među njima i pesnik Gojko Đogo. Kongres Međunarodnog PEN u Beogradu održan je tek 2011. Na tom kongresu doneta je Beogradska deklaracija o jezičkim pravima i zaštiti ugroženih jezika i osnovana Balkanska PEN mreža. Kongres u Beogradu smatra se, u krugovima Međunarodnog PEN, najbolje organizovanim kongresom PEN u 21. veku.

Iz istih razloga PEN je bio i najviše cenjen i najviše napadan: zato što nije pravio kompromise oko toga šta (ni)je književnost i zato što je pitanje slobode izražavanja smatrao svojom osnovnom dužnošću. Ako je tako radio sto godina, Srpski PEN centar ne može da radi drugačije ni danas. Ostaje mu da bude glas razuma i u vremenima razumnim i u vremenima nerazumnim. Staro iskustvo ima snagu i u novim vremenima: kultura i književnost se potiskuju upravo zato što su važni. Iako je kritičko mišljenje nepoželjno u sadašnjem političkom poretku, PEN ostaje privržen osnivačkoj povelji po kojoj “književnost ne zna za granice” i deluje uprkos njima. Koliko god vremena bila neredovna, praćena uzletima kriza, književnost je potrebna kao stajna tačka iskustva i kao pogled koji prevazilazi vremenske, prostorne i političke međe.

Sto godina Srpskog PEN centra svedoči da se sve menja, da stvari dolaze i prolaze, ali da potreba za vrhunskom književnom umetnošću, čak i kada jenjava, nema dostojnu zamenu, kao ni potreba da se ljudi u svom vremenu suprotstave svakoj netrpeljivosti, cenzuri i neprijateljstvu prema kulturi i umetnosti.

Autor je pisac, izdavač i potpredsednik Srpskog PEN centra