Neki slučajevi – koje su javnosti učinile poznatim naše bezbjednosne službe ili pak strane obavještajne – prikazali su samo dio slike o tome kako ruski aparat priprema akcije, vrbuje srpske državljane za hibridne operacije po Evropi ili ih mobiliše za Ukrajinu.
Prisutnost ruskih službi, prije svega Federalne službe bezbjednosti (FSB) i Spoljne obavještajne službe (SVR) delom je osigurana formalnom (ili poluformalnom) saradnjom sa srpskim bezbjednosnim strukturama. FSB i SVR imaju formalne sporazume sa srpskom Bezbednosno-informativnom agencijom fokusirane na borbu protiv terorizma, organizovanog kriminala i regionalnih pretnji. Ipak, u posljednjih nekoliko godina najupečatljivi odjek u javnosti ostavile su pak one operacije koje mimo svih pravila sprovodi GRU – Glavna obavještajna uprava glavnog štaba oružanih snaga Ruske Federacije.
I dok je FSB zadužen za bezbjednost i kontraobavještajni rad na teritoriji Ruske Federacije (uključujući obezbjeđenje granica, borbu protiv terorizma i nadzor), SVR se bavi obavještajnim radom i špijunažom van granica Rusije. I jedna i druga služba su nastale rekonstrukcijom nekadašnjeg KGB-a, s tim što je SVR administrativno mnogo manja i blisko sarađuje sa vojnom službom, odnosno GRU. Može se reći da u određenoj mjeri SVR prikuplja i obrađuje podatke sa terena, kako bi pripremila teren za operacije GRU-a, koja broji najviše agenata i koja je, pored obavještajnog rada, spremna za izvođenje kompleksnijih i rizičnijih operacija van Rusije.
KAMPOVI ZA OBUČAVANJE
Krajem septembra prošle godine moldavske službe bezbjednosti objelodanile su informacije da su lišili slobode 74 osobe optužene za destabilizovanje protesta i izazivanje incidenata. U Moldaviji su se u to vrijeme održavali parlamentarni izbori. Pored hapšenja, zaplijenjena je i veća količina oružja, municije, kamuflažne opreme, kao i mobilnih telefona i SIM kartica. Uhapšeni su prošli obuku u specijalizovanim kampovima koje su organizovali ruski državljani od kojih je bar jedan – poznat pod kodnim imenom “Bes” – bio povezan sa GRU-om. Problem leži u činjenici što se jedan od kampova za obučavanje nalazio u Srbiji.
Nekoliko dana kasnije, istraživački novinari BIRN-a su objavili da je srpska policija uhapsila Beograđanina Lazara Popovića i Sava Stevanovića iz Loznice zbog sumnje da su učestvovali u organizaciji i finansiranju improvizovanog kampa za taktičku obuku državljana Moldavije i Rumunije. Kamp se nalazio u kompleksu Sunčana reka, blizu granice sa Bosnom i Hercegovinom i kroz njega je između juna i septembra navodno prošlo oko 150 proruski nastrojenih stranih državljana.
Iako su srpske bezbjednosne strukture kasnije učestvovale u hapšenjima osoba povezanih sa ovom aferom, ostaje nepoznanica kako su kampovi toliko dugo ostajali ispod radara. To pitanje je postavila i evropska Komesarka za proširenje Marta Kos, ali epilog ovog dijela priče nikada nije stigao.
Da ovo nije prvi kamp te vrste na Balkanu znalo se od ranije. Od avgusta do oktobra 2024. godine organizovani su slični kampovi za obuku na teritorijama Bosne i Hercegovine i Srbije. U Bosni se paravojni kamp za obuku nalazio u šumama blizu Banjaluke, dok je u Srbiji korišćeno mjesto u selu Radenka, blizu granice sa Rumunijom, piše u zajedničkom istraživanju BIRN-a i moldavskog medija CU SENS.
Sa organizovanjem kampova povezivalo se nekoliko ruskih državljana, od kojih je većina kasnije uhapšena, a barem nekolicina je dovedena u vezu sa ruskom privatnom paramilitarnom formacijom Vagner. Jedan od učesnika kampa koji je kasnije uhapšen, te je postao svjedok u postupku, pomenuo je i bugarskog državljanina Mirča Angelova kao osobu koja je učesnicima kampa donosila hranu. Angelov je već ranije dovođen u vezu sa hibrinim operacijama ruskih obavještajnih službi, tačnije sa iscrtavanjem krvavih šaka na memorijalnom kompleksu posvećenom žrtvama Holokausta u Parizu. Inače je, prema pisanju BIRN-a, vođa jedne od bugarskih neonacističkih grupa.
U godišnjem izveštaju estonske obaveštajne službe objavljenom prije nekoliko dana govori se na koje sve načine Rusija širi svoj uticaj i sprovodi tajne operacije po Evropi. Dok se jedan dio izvještaja bavio propagandom, dezinformacijama i kampanjama blaćenja, drugi je posvetio pažnju organizovanim taktičkim i vojnim obukama udarnih grupa za destabilizaciju protesta, uključujući one na srpskoj teritoriji.
SVINJSKE GLAVE I KRVAVE ŠAKE
Krajem septembra prošle godine pojavila se vijest da su pripadnici Bezbjednosno informativne agencije uhapsili grupu srpskih državljana na području Velike Plane i Beograda zbog postojanja osnova sumnje da su izvršili krivična djela udruživanje radi vršenja krivičnih djela, rasne i druge diskriminacije i špijunaže. Pored inicijala uhapšenih, u saopštenju je stajalo da je kolovođa M. G. koji se nalazi u bjekstvu okupio grupu i obučavao ih na teritoriji Srbije po nalogu “strane obavještajne službe”.
Iako nije precizirano o kojoj se službi radi, ispostaviće se da je u pitanju ruska – tačnije GRU, a da se uhapšeni dovode u vezu sa ostavljanjem svinjskih glava i farbanjem krvavih šaka u Parizu i Berlinu.
Naime, u dva navrata tokom 2025. godine izvedeno je nekoliko akcija koje je Francuska kontraobaveštajna agencija označila kao “strategiju destabilizacije”. Prvo su u noći između 30. i 31. maja zelenom farbom vandalizovane sinagoge, restoran i Spomenik žrtvama Holokausta. Tri srpska državljana su uhapšena prilikom pokušaja da napuste zemlju, a identifikovani su pomoću snimaka sa nadzornih kamera i naknadnih istraga njihovih telefonskih zapisa. Druga faza strategije usljedila je početkom septembra kada su ispred devet muslimanskih bogomolja u pariskom regionu postavljene svinjske glave. Istraga je utvrdila da su svinjske glave nabavljene nekoliko sati prije napada, od odgajivača svinja u Normandiji, te da je za to korišćen automobil sa srpskim registarskim tablicama.
Francuski list “Mond” je otkrio da je jedna osoba orkestrirala obe operacije daljinski – izvan Francuske. U pitanju je srpski državljanin Aleksandar Savić, koji je, kako piše ovaj list, već poznat obavještajnim službama kao agent koji radi za Rusiju. Operacija je, prema francuskim obavještajcima, tekla na sledeći način: u cilju destabilizacije Francuske, identifikovane su ranjivosti u društvu koje, ako se eksploatišu, mogu izazvati tenzije i nasilje. U ovom slučaju je odnos dviju zajednica – muslimanske i jevrejske – zbog haosa koji Izrael sprovodi u Pojasu Gaze veoma zategnut. Kremlj je orkestrirao cijelu operaciju, a za izvršioce su izabrani strani državljani vrbovani van teritorije Rusije, u ovom slučaju srpski. Akcije na terenu vodio je srpski državljanin koji već ima kontakt sa Moskvom i označava se kao agent ruske službe – vjerovatno GRU. Ostali učesnici samo su vrbovani za potrebe pomenutih zadataka i ne dovode se u direktnu vezu sa ruskom službom.
SRPSKI PLAĆENICI NA UKRAJINSKOM FRONTU
Od početka sukoba u Ukrajini, još od 2014. godine, srpski dobrovoljci odlaze da se bore na ruskoj strani. Ranije su se borili u lokalnim i internacionalnim paramilitarnim jedinicama i privatnim formacijama, dok su danas uglavnom inkorporirani u oružane snage Ruske Federacije. Kao što se desilo sa borbenom grupom Vagner nakon Prigožinove smrti, i formacije u Donbasu su u nekom trenutku potpale pod komandnu strukturu zvanične ruske vojske.
Vrbovanje srpskih državljana za rat u Ukrajini uglavnom se odvija preko privatnih Telegram grupa i regrutera poput Davora Savičića zvanog “Vuk” i Dejana Berića, koji nude ugovore sa ruskim Ministarstvom odbrane. Kandidati se javljaju preko Telegram kanala, gdje regruteri šalju avionske karte, podatke o smještaju i uputstva kako da objasne odlazak svojim porodicama.
U Rusiji, kada stignu, prolaze vojnu registraciju, potpisuju ugovor, obično godišnji sa mogućnošću produženja i primaju jednokratnu novčanu naknadu. Nakon ugovora slijedi obuka na vojnim poligonima, obično mjesec ili dva, te naposljetku slanje na ratište. Dosta njih potom aplicira za rusko državljanstvo jer bi usljed povratka u Srbiju krivično odgovarali zbog učešća u stranom sukobu.
Međutim, pored Telegrama koji je vjerovatno najzastupljeniji, postoje i drugi kanali regrutacije. Tako je bilo slučajeva da su srpski dobrovoljci vrbovani direktno iz ekstremno-desničarskih i navijačkih grupa kojima su pripadali. Iako se kao motivi često navode istorijske veze Srbije i Rusije i rusofilija, novčana nadoknada, plata i bonusi za dane provedene na ratištu takođe predstavljaju značajnu motivaciju.
Iako primarni proces regrutacije vode privatni plaćenici, ruske obavještajne službe takođe imaju veze sa regrutacijom – prvenstveno FSB i GRU. Službe ne vrbuju dobrovoljce direktno na terenu, ali podržavaju logistički i finansijski ove operacije. Takođe, prema pisanju “Gardijana”, regruteri sa terena sastaju se sa neimenovanim ruskim zvaničnicima u Moskvi koji se dovode u vezu sa službama i Ministarstvom odbrane.
