Nemci traže pradede po spiskovima nacista

Nacionalni arhiv Sjedinjenih Država (NARA) nedavno je na internetu objavio gotovo kompletnu administrativnu istoriju miliona članova Nacionalsocijalističke radničke partije Nemačke (NSDAP), kao i ljudi koji su na druge načine – zvanično – bili povezani sa nacističkim režimom.

Dostupno je oko 16,3 miliona digitalnih objekata na više od 5.500 digitalizovanih mikrofilmova, datiranih između 1927. i 1945. godine, piše DW.

Ovaj ogroman korpus dokumenata prvi put može da istražuje svako – besplatno i bez ikakve registracije.

Dokumenti sadrže ime i prezime, datum i mesto rođenja, prebivalište, zanimanje i druge biografske podatke. Reč je uglavnom o muškarcima – Nemcima, ali i Austrijancima, kao i osobama nemačkog porekla u drugim zemljama (Volksdeutsche).

Građa obuhvata tri osnovne kategorije: članstvo u NSDAP, pripadnost strukovnim udruženjima koja je NSDAP promovisao ili sa kojima je bio povezan (poput nastavničkih ili lekarskih komora), kao i aktivnosti nacionalsocijalističkog pravosuđa.

Zašto je ovo važno?

Više od osam decenija nakon Drugog svetskog rata, generacija koja je u njemu aktivno učestvovala i preživela, gotovo je nestala. Ipak, u Nemačkoj i Austriji za njom je ostao „zid ćutanja“ – kako u porodicama, tako i u javnosti.

Ogromna navala na sajt Nacionalnog arhiva SAD, koji je zbog toga često preopterećen i privremeno nedostupan, pokazuje da interesovanje ne bledi s vremenom – naprotiv.

Dok su deca ratne generacije, iz lojalnosti ili zbog traume, često poštovala tu tišinu, unuci su danas spremni da je sruše. Objavljivanje arhiva dalo je toj generaciji svojevrsni „digitalni bager“ za razbijanje zida ćutanja.

Naslovi koji preplavljuju medije, poput onog u najtiražnijim listovima – „Da li je moj deda bio nacista?“ – nisu samo senzacionalizam, već očigledan odraz kolektivne potrebe za istinom.

Istorija više nije vlasništvo zatvorenih arhiva, dostupna samo stručnjacima i novinarima.

Koliko je bilo nacista u Nemačkoj i Austriji?

Prema podacima Nemačkog istorijskog muzeja, 1945. godine svaki peti odrasli Nemac bio je među ukupno 8,5 miliona članova NSDAP, čime je barem formalno podržavao nacistički sistem.

„Članstvo u nacističkoj partiji bilo je masovni fenomen“, kaže istoričar i novinar Sven Feliks Kelerhof, autor knjige o NSDAP objavljene 2017. godine.

„Ako se u obzir uzmu i masovne nacističke organizacije poput obaveznog Nemačkog radničkog fronta, Nacionalsocijalističke narodne pomoći, Hitlerove omladine i Nacionalsocijalističke ženske lige, njihove partijske strukture su 1939. godine brojale približno 69 miliona članova. Ipak, zbog čestog dvostrukog i višestrukog članstva, nemoguće je precizno utvrditi koliki je deo od tadašnjih gotovo 80 miliona stanovnika bio uključen u sistem. Utemeljene procene govore da je reč o najmanje 50 procenata stanovništva“, napisao je Kelerhof za list Velt.

Prema procenama Dokumentacionog centra austrijskog otpora, gotovo 700.000 Austrijanaca bili su ölanovi NSDAP-a – oko deset odsto tadašnjeg stanovništva.

Zvanično je nakon rata registrovano 540.000 članova, ali se pretpostavlja da je veliki broj ostao van evidencije jer je deo dokumentacije uništavan.

Ipak, značajan deo građe je sačuvan – uključujući i bečke dosijee, koji nisu uništeni samo zato što je sistem grejanja u zgradi Parlamenta bio preopterećen, gde je građa trebalo da bude spaljena, piše austrijski dnevnik Standard.

Gde su čuvani podaci o članstvu u NSDAP?

NSDAP je osnovana 24. februara 1920. godine u Minhenu, preimenovanjem Nemačke radničke partije (DAP). Među osnivačima stranke bio je i Adolf Hitler, koji je tada još bio Austrijanac i koji je ubrzo preuzeo vođstvo i pretvorio je u masovni pokret.

Administrativnu nadležnost nad članstvom imala je kancelarija blagajnika Rajha (Reichsschatzmeister). Ova centralna institucija, sa više od 3.200 zaposlenih, bila je odgovorna za finansije partije i vođenje centralnog registra članstva. Nalazila se u Minhenu, a od 1929. do kraja rata 1945. godine vodio ju je Franc Ksaver Švarc, koji je odgovarao isključivo Hitleru.

Na kraju rata, centralni registar obuhvatao je više od deset miliona članskih kartona, prema podacima Minhenskog dokumentacionog centra za istoriju nacionalsocijalizma.

Kako su nacistički arhivi dospeli u američke ruke?

Opstanak kartoteka članova NSDAP duguje se Hansu Huberu, direktoru fabrike papira u blizini Minhena, koji se pred kraj rata suprotstavio naredbi da uništi dokumentaciju – ukupno 65 tona papira.

Huber je kasnije svedočio da je spise sakrio ispod gomila starog papira. Zahvaljujući tome, danas se procenjuje da je izgubljeno svega oko 20 odsto građe.

U oktobru 1945. godine dokumenti su u 20 kamiona prebačeni u novoosnovani Berlinski dokumentacioni centar (BDC), koji je tada bio pod američkom upravom. Tamo su dokumenti razvrstani i mikrofilmovani.

Nemačkom saveznom arhivu predati su tek posle ponovnog ujedinjenja Nemačke, 1994. godine. Sjedinjene Američke Države zadržale su kopije mikrofilmova – upravo one koje su sada javno dostupne u digitalnom obliku.

Mit o „automatskom učlanjivanju“ u partiju

S obzirom na to da je tokom decenija bilo mnogo dezinformacija – koje ni danas nisu retkost – o tome kako se postajalo član NSDAP, Nemački savezni arhiv (Bundesarchiv) na svom sajtu je objavio precizno objašnjenje procedure.

Naime, ako bi u javnost dospela informacija da je neka uticajna ličnost ili političar u posleratnoj Nemačkoj bio član NSDAP-a, to bi se uglavnom prvo negiralo. Potom bi usledila tvrdnja da su te osobe učlanjene bez svog znanja ili „automatski“, na primer preko Hitlerove omladine (Hitlerjugend).

Međutim, arhiv jasno navodi da su svi registrovani članovi – bez izuzetka – morali lično da potpišu zahtev za članstvo.

Pristupanje partiji bilo je dozvoljeno samo punoletnim osobama. Izuzeci su uvedeni tek u januaru 1944. godine za pripadnike Hitlerjugenda rođene 1926. i 1927. godine, dok su slučajevi rođenih 1928. godine dokumentovani izuzetno retko.

U posleratnim saveznim vladama Zapadne Nemačke je prema podacima nemačke vlade bilo 27 bivših članova NSDAP.

Najvišu funkciju je imao Kurt Georg Kizinger (CDU) koji je od 1966. do 1969. bio kancelar Nemačke na čelu koalicije CDU i SPD. U Kizingerovoj vladi su pored njega čak devetorica ministara bili članovi NSDAP. Rođen je 1904. i bio je član NSDAP od 1933. Od 1940 do 1945. je radio u Ministrstvu spoljnih poslova u Hitlerovoj Nemačkoj. Posle rata je postao član CDU, od 1958. do 1966. bio premijer Baden-Virtemberga. a od 1967. do 1971. predsednik CDU.

Među 26 saveznih ministara posleratne Nemačke koji su bili bivši članovi nacističke stranke je, na primer, i bivši ministar spoljnih poslova Hans-Ditrih Genšer. On je rođen 21. marta 1927. a član NSDAP je postao 1944. Genšer je ukupno proveo 23 godine kao savezni ministar, služeći pod kancelarima Vilijem Brantom, Helmutom Šmitom i Helmutom Kolom.

Zašto Nemačka nije objavila dokumenta?

Iako su dosijei u SAD javno dostupni, njihovo pretraživanje zahteva dosta strpljenja. Neki mediji su u međuvremenu objavili detaljna uputstva za pretragu mikrofilmova, kao i aplikaciju koja u tome pomaže.

I u Nemačkoj je do sada bilo moguće istraživati ove dokumente, ali se postupak sprovodi posredno, uz podnošenje zvaničnog zahteva i obaveznu asistenciju arhivara. Na odgovore se često čeka nedeljama ili mesecima, a istraživanje može da podrazumeva i neke troškove.

Važna razlika je to što je istraživanje osoba sa kojima podnosilac zahteva nije u srodstvu moguće isključivo za stručnjake.

Prema nemačkom zakonu, lični podaci mogu biti javno objavljeni tek deset godina nakon smrti osobe ili 100 godina od njenog rođenja.

Savezni arhiv godišnje obradi oko 75.000 zahteva u vezi sa osobama povezanim sa NSDAP-om, Vermahtom i drugim organizacijama, rekao je njegov portparol Elmar Kramer za Bavarski javni servis. On procenjuje da bi zapisi NSDAP mogli postati dostupni onlajn tek tokom narednih godina, najranije početkom 2028. godine.