Otkrivanje Vidosave Kovačević

Dok čekam slikara Radovana Jokića, koji je od prošle godine na čelu Spomen-zbirke Pavla Beljanskog, razgledam njegovu novu kancelariju, tri puta manju od prethodne. “Upravnik je prepustio svoju veću kancelariju koleginicama iz pravne službe i preselio se u manju u kojoj su do sada bile njih tri,” objašnjava mi njegova saradnica dok donosi kafu. Gest kakav se, moram da priznam, retko sreće po našim javnim preduzećima i institucijama. Stiže i Radovan, kažem mu da moram za Beograd, ali on insistira da pogledam izložbu koja je trenutno na spratu galerije.

Nema mnogo slikarki koje su imale tako velik i važan opus a tako su kratko živele i o njima se veoma malo zna kao što je Vidosava Kovačević. U Spomen-zbirci Pavla Beljanskog u Novom Sadu u toku je izložba Bilo jednom u Beogradu…Svet Vidosave Kovačević.

Radovan ne krije oduševljenje dok priča o tome kako je Pavle Beljanski imao sluh da prepozna opus Vidosave Kovačević i otkupi veliki broj njenih dela. Izložba predstavlja retrospektivu stvaralaštva prerano preminule slikarke (1889–1913), čiji je kratkotrajni umetnički rad trajao nepunu deceniju, svedoči o njenoj unutrašnjoj zrelosti i intuiciji, ali i duhu vremena dekade u kojoj je ostavila snažan pečat na likovnoj sceni Beograda i Srbije.

Njeni radovi, nastali u doba postepenog napuštanja akademskih pravila slikarstva i nastanka raznolikih avangardnih pokreta, predstavljaju potvrdu takozvanog prelaznog perioda u umetnosti evropskog i srpskog građanskog modernizma.

U rasponu od ranih kopija i crteža, izvedenih po školskim pravilima Umetničko-zanatske škole u Beogradu, do prihvatanja modernih pravaca – simbolizma, akademskog impresionizma i, pre svega, ekspresionizma – Vidosava Kovačević pokazala je prenošenje uticaja svojih učitelja Riste i Bete Vukanović i Marka Murata, školovanih u Minhenu, koji su u srpsku sredinu unosili savremena likovna stremljenja.

Uz radove Vidosave Kovačević, raznovrsni predmeti iz porodične zaostavštine i muzejskih zbirki u postavci doprinose boljem razumevanju njenog neposrednog okruženja, smeštajući je u društveni kontekst beogradske građanske sredine s kraja 19. i početkom 20. veka. Sačuvani predmeti svedoče o atmosferi u domu akademika i istoričara Ljubomira Kovačevića, sveta u kojem je slikarka stasavala i koji ju je inspirisao.

Rođena u uglednoj beogradskoj porodici, Vidosava je bila jedna od prvih srpskih slikarki koje su se školovale u Parizu. Njeni roditelji bili su srpski istoričar i političar Ljubomir Kovačević i njegova žena Draginja, Draga.

Imali su šestoro dece: sina Vladetu, koji je 1912. poginuo u Kumanovskoj bici i pet ćerki, od kojih je jedna bila Milica Rakić, supruga pesnika Milana Rakića, tadašnjeg konzula u Prištini. Svu njihovu decu krstio je Stojan Novaković, tadašnji predsednik Srpske akademije nauka i jedan od najznamenitijih srpskih intelektualaca.

foto: spomen-zbirka pavle beljajnski

“Rođena u godini velikog jubileja petstogodišnjice Kosovske bitke, Vidosava je bila trajno definisana žalobnim karakterom sećanja na Kosovsku bitku i nagoveštajem propasti slavnog srpskog srednjovekovnog carstva Nemanjića. Nazvana, najverovatnije, po prazniku Vidovdan, Vidosavino ime materijalizovalo je nacionalno osećanje srpskog liberalnog građanstva, potvrđujući tezu da je evropsko i srpsko građanstvo bilo generator nacionalnih ideologija u 19. veku, i da su nacija i građanstvo bili osnovne strukture emancipacije i modernizacije evropskih društava u toj epohi. U strogoj građanskoj porodici Kovačević, nesumnjivo je postojala rodna raspodela uloga koja je podrazumevala aktivnog muškarca koji deluje u javnoj sferi i pasivnu ženu koja obitava u privatnim prostorima. Sin Vladeta bio je poslat na školovanje na Sorboni, dok je za pet kćeri bilo predviđeno obrazovanje koje se sastojalo od učenja francuskog jezika, od tog vremena podrazumevajućeg za članove viših društvenih slojeva, i drugih aktivnosti, mahom vezanih za muziku. I sama Vidosava odlično je svirala klavir, a u njenom domu slušani su klasici, poput Čajkovskog”, napisao je u katalogu za izložbu Igor Borozan.

Školovanje je započela 1895. u Varoškoj osnovnoj školi, a zatim završila Devojačku školu, gde joj je nastavnik crtanja bio slikar Rista Vukanović. Na njegovu sugestiju pohađala je časove crtanja, a umetničko obrazovanje započela je 1905. na Umetničko-zanatskoj školi u Beogradu, gde su joj predavali vodeći srpski slikari toga vremena Marko Murat, Rista i Beta Vukanović, Dragutin Inkiostri i Đorđe Jovanović. Završila je opšti kurs, specijalni kurs slikarstva, kurs za učitelje crtanja i lepog pisanja i stekla najviše umetničko obrazovanje u ondašnjoj Srbiji. Letnje raspuste provodila je kod sestre Milice u Prištini koja je tada bila u Otomanskoj imperiji. U Beogradu je slikala u prirodi, ponekad sa grupom umetnika okupljenih oko Koste Miličevića, a najčešće sa Anom Marinković, sa kojom je studirala. U februaru 1912. otišla je u Pariz da nastavi školovanje. Nekoliko meseci pohađala je privatnu školu Rosi i Akademiju Žilijen, a u septembru je konkurisala u Školi lepih umetnosti. Na prijemnom ispitu bila je osma od 120 kandidata i jedina među primljenim kandidatima sa južnoslovenskih prostora.

U novembru 1912. vratila se u Beograd zbog pogibije brata Vladete Kovačevića. Na putu se razbolela od gripa koji je dobila u Gatoriju na francusko-španskoj granici, gde je provela leto. Otišla je u Nicu na oporavak, ali se vratila u Beograd i umrla od galopirajuće tuberkuloze, ubrzo pošto je ista bolest odnela i njenu sestru Jelu. Eminentni srpski istoričar umetnosti i likovni kritičar Lazar Trifunović za Vidosavu je rekao da je “jedan od najlepših talenata srpske moderne”. Vidosava Kovačević izlagala je na godišnjim izložbama Umetničko-zanatske škole u Beogradu, organizovanim od 1908. do 1911. Za života nije imala samostalnu izložbu. Njena dela prikazana su u okviru Prve izložbe radova Udruženja ratnih slikara i vajara 1912–1918, 1940. u Beogradu.

U izložbe posvećene srpskom slikarstvu prve polovine 20. veka i ženama u srpskom slikarstvu uključena je tek 70-ih godina 20. veka.

Dela su joj 2007. izlagana u okviru izložbe Impresionizam u Srbiji, u Galeriji savremenih likovnih umetnosti u Nišu, zajedno sa delima još petnaest najistaknutijih slikara, predstavnika ovog pravca u srpskom slikarstvu. Retrospektivne izložbe organizovane su u Narodnom muzeju u Valjevu, Spomen-zbirci Pavla Beljanskog, Narodnom muzeju u Zrenjaninu…

Veliki broj njenih radova izgubljen je u Prvom svetskom ratu, a neke od najboljih odnela je u Pariz, tako da je gotovo pala u zaborav. Ključnu ulogu u revalorizaciji njenog stvaralaštva odigrao je upravo Pavle Beljanski, srpski diplomata i čuveni kolekcionar. Znajući za njegovu kolekcionarsku strast, Milica Rakić mu je pokazala slike svoje rano preminule sestre, a on je, istančanim osećajem, otkrio u njima umetnicu specifičnih vrednosti, zaslužnu da uđe u njegovu antologiju. Formirajući svoju kolekciju i otvarajući je za javnost, Pavle Beljanski je u borbi za bolje i ispravnije vrednovanje nacionalne umetnosti dvadesetog veka uveo jednu do tada gotovo nepoznatu slikarku Vidosavu Kovačević.

Dela Vidosave Kovačević osim na ovoj izložbi u Spomen-zbirci Pavla Beljanskog (koja je otvorena do 3. maja) nalaze se i u kolekcijama Galerije Matice srpske, Umetničke galerije “Nadežda Petrović” u Čačku, Narodnog muzeja u Valjevu, Narodnog muzeja u Beogradu i Muzeja grada Beograda.