Biće opet posla za Valentinu

Došli smo u Kumanovo dan posle 25. godišnjice potpisivanja Kumanovskog sporazuma nakon kojeg se Vojska Jugoslavije povukla sa Kosova. Povod našeg okupljanja nije bio ovaj za Srbe na Kosovu tužni, za tamošnje Albance radosni jubilej, već godišnje druženje naše generacije iz JNA koja je provela vojničke dane 1987/88. u kasarni u Pirotu. Ovog puta naš domaćin je bio Dimče iz Kumanova, Dušan je došao čak iz Finske, a Ivica i ja iz Novog Sada. Izostali su ovog puta Zvezdan iz Beograda i Zoran iz Vankuvera, a sa našim globalno najpoznatijim “klasićem” Ramušem Haradinajom, sa kojim smo 12 meseci delili istu spavaonu – već decenijama nismo u kontaktu.

Dimče nam priča kako je Kumanovo pre dve decenije procvetalo nakon što je više hiljada njegovih žitelja otišlo da radi logističke poslove prvo u Bondstil na Kosovu, a kasnije i u američke baze u Avganistanu. Sa platama između 5.000 i 10.000 dolara mesečno, preporodili su ovaj pogranični gradić koji je sada gotovo spojen sa Skopljem. Povratak talibana u Kabul značio je i sumrak Kumanova, prihodi su presahli, ali su se sada mnogi od bivših radnika u američkim bazama uz pomoć osiguravajućih društava i raznih špekulanata dosetili da tuže svoje nekadašnje poslodavce zbog različitih vrsta fizičkih i psihičkih posledica koje navodno ili stvarno imaju kao posledicu rada u ratnim uslovima. Danas je Kumanovo sumoran grad sa nepokošenim travnjacima, neuređenim fasadama, musavim izlozima i dosta smeća na ulicama.

Neki drugi gradovi Severne Makedonije bolje su se snašli: Veles je tako završio na CNN-u i Netfliksu zbog klinaca koji su od 2016. pokrenuli “fake news fabrike” i “farme trolova” a danas voze besne automobile i izdržavaju pola grada. Đevđelija na granici sa Grčkom živi od popravki zuba susedima koji ovde dolaze zbog mnogo nižih cena stomatoloških usluga, kao i zbog kockarnica. Mnoga mesta na granici sa Kosovom i Albanijom u kojima su zabranjene kladionice žive upravo od te industrije u koju se slivaju milioni evra iz susednih zemalja. Većinski albansko Tetovo dobija pak ogromne devizne doznake “od rođaka iz Švajcarske”, koji se bave najrazličitijim legalnim i nelegalnim industrijama. U svakom slučaju, utisak je da i pored političkih turbulencija, ekonomske nestabilnosti i velikog odliva stanovništva karakterističnog za sve zemlje Balkana – građani Severne Makedonije nekako uspešnije koriste prednosti globalizacije (Kumanovo i Veles) ili pak svoje geografske pozicije (Đevđelija i mesta uz granicu sa Albanijom i Kosovom).

Nevena Ivanović, ambasadorka Srbije u Severnoj Makedoniji, dočekuje nas sa širokim osmehom u svojoj kancelariji u prostranoj zgradi ambasade, u rezidencijalnom delu Skoplja. Ovde je već tri godine i kaže da se zaista oseća kao među prijateljima. I pored brojnih izazova kao što su makedonsko priznanje nezavisnosti Kosova i nedavno glasanje za Deklaraciju o Srebrenici u UN, odnosi između dveju zemalja ali i između dvaju naroda su više nego dobri na svim nivoima – od crkvenih do privrednih. Momak koji nas je dan ranije posle večere vozio u hotel kaže da navija za Crvenu zvezdu, što je veoma čest slučaj sa mladima.

foto: robert čoban

Posle kafe sa ambasadorkom odlazimo u centar Skoplja da vidimo kako su nam Aleksandar Makedonski i desetine ostalih istorijskih ličnosti koje od pre deset godina okamenjeni “krase” ulice i trgove glavnog grada našeg južnog suseda. Projekat “Skoplje 2014” koštao je, prema nekim procenama, između 700 i 800 miliona evra iako su tačni podaci ostali nepoznati. Prošle godine Skoplje je obeležilo 60 godina od tragičnog zemljotresa 1963. na kojeg podseća sat na tadašnjoj Železničkoj stanici, današnjem Muzeju grada, koji je stao u momentu potresa. Ono što se u proteklih 15 godina dogodilo na ulicama i trgovima Skoplja grad je promenilo više od zemljotresa pre šest decenija, reklo bi se – do neprepoznatljivosti. Neko ko je bio u Skoplju 2000. godine danas bi teško prepoznao ovaj grad. Opet, reke turista iz celog sveta željnih bizarnih atrakcija dolaze u prestonicu Severne Makedonije upravo zbog onoga što je gradu doneo projekat “Skoplje 2014”.
Posebnu buru su 2014. izazvale figure na spomenicima na konjima sa oružjem, a koje su, namerno ili ne, postavljene nasuprot spomenika Skender-begu, koji je finansirala Opština Čair i spomenika Hasanu Prištini, koji je, pak, privatna donacija.

foto: robert čoban

Reč je, naravno, o dva spomenika važnih ličnosti albanske istorije kojima bi ovi drugi trebalo da budu “protivteža”. Pored Aleksandra Makedonskog, cara Samuila, Goce Delčeva, Porta Macedonia (kopija Trijumfalne kapije iz Pariza), Makedonski lava, Justinijana I, Dame Grueva, Georgi Pulevskog, Karpoša, Kirila i Metodija, Svetog Klimenta i Svetog Nauma, Dimitra Popgeorgijev Berovskog, Nikole Kareve, ASNOM-a 1944, spomenika Pali heroji Makedonije, monumenta Osnivači VMRO, tu su i kopije bika sa Volstrita i devet grčkih muza umetnosti. Ne treba zaboraviti ni velike kamene lavove sa obeju strana mosta na Vardaru u koji se smestilo nekoliko velikih galija potpuno predimenzioniranih u odnosu na veličinu reke. Sagrađeno je i na desetine novih zgrada sa dorskim i jonskim stubovima, među njima i Muzej Holokausta i Arheološki muzej (Severne) Makedonije; na neke socijalističke građevine “nalepljene” su nove neorenesansne ili neoklasicističke fasade, kažu od stiropora.

foto: robert čoban

Već tada, pre deset godina, bilo je mnogo protesta albanskih kao i makedonskih intelektualaca zbog ovog “ruženja grada”, a opozicioni socijaldemokrati su najavljivali sklanjanje spomenika nakon što “jednog dana Nikola Gruevski padne sa vlasti”. Bilo je ideja da se napravi nešto kao “Park statua” koji postoji pored Budimpešte i u kojem su posle 1989. dom našli spomenici Lenjinu, Staljinu i ostalim “velikanima socijalizma”.

Afrim Gaši bio je jedan od predvodnika protesta protiv postavljenih spomenika srpskom caru Dušanu, ali i protiv celog projekta “Skoplje 2014”. Gaši je tvrdio da projekat, čija je realizacija počela još 2006, tendenciozno nastavlja da se širi u blizini delova grada gde žive Albanci. Nevladina organizacija “Probudi se” tada je oštro reagovala na postavljanje novih spomenika u Skoplju. “Postavljaju nove spomenike dok putevi i ulice u Skoplju svakog dana bivaju poplavljeni od najmanje kiše, a poboljšana kanalizacija nedostaje u svim naseljima glavnoga grada. Putevi, osvetljenje, parkovi, bolnice i škole su u žalosnom stanju”, govorili iz nevladine organizacije “Probudi se”.

Zanimljivo je da su spomenici uglavnom postavljani pod okriljem noći pa bi građani Skoplja, kada bi ujutro krenuli na posao, samo videli da je “još jedan iznikao”. Valentina Karanfilovska Stevanovska je vajarka koja je realizovala većinu najznačajnijih spomenika u okviru projekta “Skoplje 2014”, a tada je govorila: “Danas, zahvaljući projektu ‘Skoplje 2014’, glavni grad Makedonije može se ubrajati u najlepše svetske metropole. Žalosno je to što određeni mediji omalovažavaju umetnike, bez ikakvog poštovanja. Mi smo umetnici, nas ne treba mešati sa politikom, zato što mi malo znamo o njoj!”.

Onda je partija VMRO DPMNE 2017. pala sa vlasti, Gruevski je pobegao iz zemlje i utočište pronašao kod istomišljenika Viktora Orbana, a na vlast je došla SDSM Zorana Zaeva. Pored gromoglasnih najava o uklanjanju statua iz vremena dok su bili u opoziciji – “stradale” su svega dve. Sa Međunarodnog aerodroma Skoplje 2018. uklonjen je spomenik Aleksandru Velikom, samo nekoliko dana nakon što je promenjen i naziv ovog aerodroma, koji je nosio ime poznatog vojskovođe. Spomenik Aleksandru Makedonskom postavljen je 2011. nakon što je upravljanje aerodromom preuzela turska kompanija TAV. Uklonjeni spomenik bio je postavljen u sredini centralnog salona na međunarodnom aerodromu. Odlukom vlade u Skoplju, naziv aerodroma “Aleksandar Veliki”, koji datira od decembra 2006. godine, promenjen je u Međunarodni aerodrom Skoplje, a vlada je u znak dobre volje i otopljavanja odnosa sa Grčkom promenila i naziv autoputa “Aleksandar Veliki” u “Prijateljstvo”. Makedonske vlasti 2018. uklonile su i prvi spomenik iz projekta “Skoplje 2014” – spomenik kontroverznom revolucionaru Andonu Lazovu, poznatijem kao Ćoseto, koji se nalazio u parku ispred zgrade Vrhovnog suda u prestonici.

Nakon sedam godina vlasti SDSM, ovog proleća se VMRO DPMNE vratila na vlast najubedljivijom pobedom na izborima do sada. Naši makedonski sagovornici kažu da socijaldemokrate nisu ispunile gotovo nijedno obećanje i da osim promene naziva države i uvođenje zemlje u NATO, nisu rešili nijedan krupan problem koji se konkretno tiče života građana.

Inače, čitavu deceniju gradom kruži šala: “Ako u Skoplju stojiš u mestu duže od jednog minuta, turisti pomisle da si spomenik i slikaju se s tobom”. Čim se VMRO DPMNE vratila na vlast, nastavljeni su radovi na izgradnji nekoliko velikih objekata u centru Skoplja, a kako stoje stvari, Valentina i njene kolege vajari mogu da trljaju dlanove – opet će biti posla!