Poetika i etnopolitike u Republici Srpskoj

Prateći programe proslava Dana Republike Srpske i nekih drugih svečanosti u njenu čast, svog čitaoca sam izvestio o tome šta se tu pevalo i pripovedalo, šta su pevali horovi a šta guslari, šta je od srpskih pisaca recitovano, šta su svom repertoaru patriotskih pesama dodali kompozitor Matović, a šta folker Baja Mali Knindža. Pored toga, zadržao sam se na poetski intoniranim prigodnim govorima, “besedama” i “obraćanjima” lokalnih zvaničnika i gostiju na ovim proslavama. Njihov slikovit jezik treba da ostavi utisak da se govornik – i kad pominje neki aktuelni politički problem u Bosni – uzdiže iznad politike i govori emotivno, iz srca punog ljubavi za narod i državu, punog tuge zbog narodnog stradanja i radosti zbog njegovih pobeda. Dakle, radi se o strategiji kojom se političar služi da bi istakao da je ono što radi u stvari nešto mnogo bolje i vrednije od puke politike.

POLITIKA KOJA PEVA

Poetskim jezikom ljubavi prema srpskom narodu i “srpskim zemljama” govorio je ovde i patrijarh Porfirije. On nema nikakav problem da govori u poetskom stilu, jer mu je kao svešteniku taj stil dobro poznat iz liturgijske prakse, koja je dobrim delom poetsko-muzički performans. Takođe, nije mu bilo teško da svešteni jezik liturgije prilagodi potrebama svetovne, političke liturgije, u kojoj se opevaju srpski narod i država. Ima na raspolaganju obilje primera koji pokazuju kako se to radi, kako se od verske poezije koja narod privodi Bogu i nebeskom carstvu, pravi nacionalna poezija koja Boga privodi narodu i njegovoj državi. Krajem devedesetih godina majstori ovog transfera, episkopi Amfilohije (Radović), Atanasije (Jeftić) i Irinej (Bulović), zakucali su na vrata hrama srpske književnosti, Udruženja književnika Srbije, i tu bili radosno primljeni, kao kolege posvećene istom zadatku, oplakivanju mučeničkih, hristolikih stradanja Srba u Jugoslaviji i širenju vesti o skorom, takođe hristolikom, vaskrsu srpstva i srpskih zemalja, u bitkama koje će, kako je predvideo čovek koji je tada bio na čelu Srbije, možda biti oružane. Svako od njih već je imao bar jednu zbirku pesama ili drugog književnog štiva o Kosovu.

Političari koji su nadahnuto govorili na svečanostima u čast Republike Srpske imali su na koga da se ugledaju. Politika u Srpskoj peva od kada je ovaj BiH entitet osnovan. Njegov prvi predsednik bio je pesnik Radovan Karadžić, a među njegovim saradnicima bilo je nekoliko pesnika i ljubitelja poezije. Tu tradiciju politike koja peva trude se da održe i ljudi na vlasti u današnjoj Srpskoj. I oni hoće da pokažu kako su sposobni da se vinu iznad politike, prizemnih političkih interesa i birokratskog političkog jezika, da se svom narodu obrate iz srca, onako kako se narodu obraća rodoljubiva pesma. Međutim, to je za Dodika, Stevandića, Viškovića, Karana i gospođu Cvijanović pretežak zadatak, rezultat njihovog opevanja Srpske je traljav, ponekad je to morbidna groteska, na primer, kad na proslavi Dana RS u Beogradu 2025. godine Stevandić govori o Drini kao dušniku između dva plućna krila, većeg (Srbija) i manjeg (Srpska), ili kad Višković kaže da je za mir i obeća da se više neće “igrati grobova”.

U potrazi za političkim jezikom koji neće biti suv, bezbojan, birokratski nego spontan i emotivan, Milorad Dodik je našao inspiraciju kod folkera. Ne bi se reklo da mu je sluh jača strana, ali uprkos tome, on često svoje govore završi pevajući refren pesme iz repertoara pevača narodnih pesama Mitra Mirića: “Ne može nam niko ništa, jači smo od sudbine”. Poetika Dodikove politike, njegov žargon autentičnosti, kako bi rekao Adorno, temelji se na staroj, s nacionalizmom rođenoj ideji, da je najbliži narodu političar koji voli proste narodne pesme i govori prostim narodnim jezikom. Kako Dodik voli da kaže, sloboda njegovog naroda nije filozofija, nego život, a ta autentična, narodna, nefilozofska sloboda ume ne samo da peva, nego i da opsuje, ume i da prokune. Ume to i Dodik. Jer – objasnio je on – “ja sam narodni čovjek”.

Da govore nepolitičkim jezikom, da pokažu da se kreću u sferi viših, patriotskih misli i osećanja, trude se i gosti iz Srbije, pozvani da rođendan Republike Srpske uveličaju. U bekstvu od banalnog političkog jezika ovde su se naročito istakla dva visoka funkcionera SNS, Nikola Selaković i Miloš Vučević, po obrazovanju i osnovnom zanimanju pravnici. U želji da pokažu da ne zastupaju nekakve partikularne, stranačke interese, nego duhovne, “identitetske” i zapravo natpolitičke vrednosti srpskog naroda, oni su se u svojim govorima uzdigli i iznad prava i njegovog suvoparnog jezika, ostavljajući pravnicima birokratama da se bave prizemnim stvarima kao što su norme i zakoni. Oni su se okrenuli onom navodno bitnom, onom što je, kako se izrazio Selaković, od zakona i normi jače i čvršće, to jest duhu srpskog naroda, izraženom – i to je Selaković objasnio, a ja njegovo objašnjenje zabeležio – u svetosavlju, u delima rodoljubivih srpskih pisaca, u srpskom jeziku i ćirilici. Vučević se naročito istakao kad je na prijemu u čast Republike Srpske u Beogradu 2025. govorio o njenom prvom Ustavu, donetom 1992. godine. On je visoko ocenio značaj tog Ustava, ali za njega to nije pravni akt, nije “puka pravna norma”, nego “krik potlačenih”, “zavetna povelja”. Dakle, za ova dva pravnika i političara pravo ima nekog smisla i nešto vredi tek kad se oslobodi pravnih formi i progovori emotivnim jezikom, jezom bolnog krika i svečanog zaveta, koji su izgradili srpski rodoljubivi pisci.

ZA VJEČNOST ROĐENA

Kad se u tekstu konferanse i u govorima na rođendanskim priredbama u čast Republike Srpske osuđuju njeni neprijatelji – što je ovde jedna od obaveznih tema – onda se izvor neprijateljstva prema Srpskoj nalazi u nepremostivom jazu između dve politike, jedne koja sebe prevazilazi, uzdižući se do viših, nepolitičkih vrednosti, koja ne raspravlja i ne muti bistri potok narodnog života, nego peva i slavi, gine i vaskrsava, i druge koja sve svodi na materijalne, utilitarne vrednosti, na komfor, na ono što se može prodati i kupiti, steći i potrošiti, dakle na vrednosti neoliberalizma, koji je ovladao Zapadom, oduzeo mu dušu, heroje i herojske snove. Zavedeni ovom niskom, ali opasnom politikom, omlitaveli u komforu, pojavili su se u Srbiji, matičnoj zemlji srpskog naroda, ljudi koji u medijima, na fakultetima, čak i na ulicama, ustaju protiv zavetne, predačke, herojske politike današnjih srpskih vođa, Vučića i Dodika, koji su zavetno, sudbinski, vezani za svoj narod. Tako nešto se u Srpskoj ne može dogoditi, jer ona navodno živi okružena neprijateljima, ne spava, ne opušta se, njeno srpstvo je snažno, spremno na borbu i žrtvu.

Za razliku od Zapada, koji se otuđio od junačke tradicije, zaboravio pretke koji su ginuli za slobodu i dušu svojih naroda, Republika Srpska je utemeljena na poštovanju predačkog nasleđa. To se ponavlja, to se varira, to se neprekidno vrti u tekstovima konferanse i u govorima, pesmama, recitacijama, slikama i sloganima koje sam video i čuo na proslavama njenog rođendana. Neprijatelji pokušavaju da od Bosne naprave nešto što ona nikad nije bila, a mi u Srpskoj, kaže Srpska, možemo da se pohvalimo da smo se oduprli svim pritiscima, ostali ono što smo uvek bili i nastavili da živimo onako kako smo uvek živeli, da radimo ono što smo uvek radili, da bijemo iste bitke protiv istih neprijatelja, bitke koje su naši preci vodili protiv Turaka, Austrijanaca i Nemaca, protiv dahija i kadija, onih koji danas sude našem Predsedniku.

O tome da Republika Srpska živi po modelu koji su joj u nasleđe ostavili preci, da je ona, kako bi se danas reklo, uspešan retro projektat, pozvane su da posvedoče navodno nezastarive narodne pesme, stara narodna nošnja, arhaizmi u jeziku, citati iz književnih dela nadahnutih istim, neprolaznim nacionalnim duhom i razna druga svedočanstva. Evo, poručuju svečani programi u čast Srpske, ovako su padali i ustajali, ovako su umirali i vaskrsavali naši stari i nama zaveštali da s njihovog puta ne skrenemo. I mi smo danas na tom putu, padamo i ustajemo, tugujemo i radujemo se isto kao oni.

Međutim, u predačkom nasleđu, u književnim delima, crkvenim spisima ili narodnim pesmama, ima stvari koje Srpska ne može i neće prihvatiti. Ponekad se pokaže da i preci mogu da skrenu s pravog puta. Ništa za to. Scenaristi svečanosti na kojima Srpska izlazi na scenu takve stvari će prosto prećutati. Na primer, Dodik voli da priča da se on, kad ga zovu da se pojavi pred sudijama u Sarajevu, oseća kao Petar Kočić, kome su nekada u Sarajevu sudile austrougarske vlasti. Razumljivo je što on – pričajući o ovome na svečanostima na kojima Republika Srpska, zajedno s mnoštvom zvanica i gostiju, veselo slavi svoj rođendan i svoju krsnu slavu – neće pomenuti Kočićevo vrlo loše mišljenje o “raskalašnim slavljenjima”, pijankama i tučama kojima su praćeni neki običaji u srpskom narodu u Bosni, kao što su, pored drugih, i krsne slave.

U tekstu “Rđavi i štetni narodni običaji”, objavljenom 1912. godine u sarajevskom listu “Vjesnik”, Kočić detaljno opisuje i kritikuje “raskalašna slavljenja” zadušnica i krsnog imena, bučne i skupe svadbe, otmicu devojaka, gatanje i vračanje. Svi ti običaji su, kaže Kočić, “od veoma rđavih posljedica po materijalni i moralni život narodni”. Posebno je oštar u osudi ponašanja na slavama, na kojima se “neizmjerno pije i troši”, a često se događa da se gosti “potuku i krv proliju”. Ništa bolje Kočić nije mislio ni o zadušnim daćama, koje se, “kad ugrije piće, izvrgnu u pijanku, podvikivanje i pjevanje”. Zato se on založio za suzbijanje ovih običaja. “Širenje jače prosvijećenosti u masama narodnim”, kaže Kočić, “jeste bez sumnje jedno od najuspješnijih moralnih sredstava protiv nakaznog i raskalašnog slavljenja i provođenja običaja” (Petar Kočić: “Rđavi i štetni narodni običaji”, Vjesnik, IV/1912, br. 16–20).

Međutim, ni ono Kočićevo što je navedeno kao primer koji treba da pokaže da Dodik i druge vođe srpskog naroda u Bosni ponavljaju njegovu tešku i slavnu sudbinu nije uzeto zdravo za gotovo. Kao što moj čitalac zna, nekoliko puta su u tu svrhu citirani delovi Kočićevog kratkog teksta “Misli o otadžbini” (Petar Kočić: “Misli o otadžbini”. Uvodnik prvog broja časopisa Otadžbina, Banja Luka, jun 1907), ali bez rečenice u kojoj on svoje sunarodnike naziva građanima. Za prolaznu anacionalnu novotariju pod tim imenom, koju je Kočić neoprezno prihvatio, nema mesta u Republici Srpskoj, toj velikoj porodici srpskog naroda “za vječnost rođenoj”.

POŠUMLJAVANJE GRADA

I narodne pesme koje su izvedene u okviru kulturno-umetničkog programa ovde opisanih svečanosti treba da posvedoče da Republika Srpska živi u skladu sa junačkim duhom naroda koji navodno progovara u ovim pesmama. Međutim, u danas popularnim pesmama ove vrste vrlo retko se govori o ljubavi prema otadžbini, a najviše o običnoj, nepatriotskoj ljubavi između momka i devojke. Kao da se autori ovih pesama – ili neko ko iza njih stoji – trude da banalizuju i demobilišu pravi, junački duh srpskog naroda.

Ovde su srpski rodoljubi morali da intervenišu. Napravili su nove verzije nekih poznatih narodnih pesama, u kojima je sve nejunačko, plitko i seksi zamenjeno uzvišenim patriotskim Erosom, ljubavlju prema narodu, Crkvi i vojsci. Svog čitaoca sam upoznao sa jednim drastičnim primerom takve intervencije, kojom je pesma “Prizrenska noć” od ljubavne postala versko-nacionalna, pa je u njoj ljubav jednog Prizrenca prema lepotici po imenu Julijana zamenjena njegovom ljubavlju prema lepim srpskim crkvama i manastirima. Tako doterana mogla je ova pesma da se nađe u programu svečanog prijema povodom Dana Republike Srpske u Beogradu 28. februara 2024. godine.

Na isti način, putem transfera Erosa iz banalnog seksa u visoki patriotizam, mitropolit Amfilohije je obradio narodnu pesmu “Ječam žela kosovka devojka”. U narodnoj pesmi ona čeka svatove i sprema ječam za konje na kojima će oni doći, a u mitropolitovoj verziji ona čeka srpsku konjicu, “kad se vojska na Kosovo vrati”. Amfilohije je ovu pesmu objavio u svojoj knjizi Kosovo je glava Lazareva (2011), ali se u februaru 2023. godine deseterac “kad se vojska na Kosovo vrati” pojavio kao grafit u Beogradu, a zatim i u mnogim drugim mestima u Srbiji.

Dakle, vreme u kome živi Srpska predstavljeno je kao nastavak vremena u kome su živeli njeni junački preci, neka vrsta mitskog urzeita. U tom vremenu nema mesta za odstupanja, skretanja, za alternative, za račvanja. Ako se pojavi takvo nešto, neka vremenska pukotina, to će biti odstranjeno, uklonjeno, zakrpljeno. Primeri koje sam naveo pokazuju kako se to radi. Jasno je, ali ja ću ipak reći, da slika ove nepromenljive junačke prošlosti srpskog naroda u Bosni, koju Srpska navodno verno sledi, služi tome da opravda i legitimiše politiku njenog sadašnjeg rukovodstva, to jest Dodikovu politiku, pa je slika podešena, naštimovana tako da peva i priča u slavu te politike.

Na svečanostima koje sam nezvan posetio, potrebama etnopolitike prilagođena je i slika prostora u kome živi srpski narod u RS. Ima tu idiličnih, pastoralnih pejzaža, nostalgične čežnje za “voćnjacima”, “plavim šljivama”, “žitnim poljima” i “nekošenim livadama”. Ti voćnjaci, šljive i livade, i ostalo pastoralno, treba da prostor RS natope patriotskim osećanjima. Svaki cvet i svaka voćka koji se ovde pojave, u pesmi, u besedi, u konferansi – a cveća i voća ima u svima njima – predstavljaju simbole tzv. srpskog identiteta Republike Srpske. Kako kaže jedna pesma, koju sam slušao prateći defile u Banjaluci 9. januara 2025, “Nemanjića duša” ne živi samo u srpskim srcima i u srpskoj krvi, nego i u srpskom pejzažu, “živi rijekom i planinom, ravnicom i dolinom”.

Ova nemanjićka, ova predačka duša, upisana je u pejzaž Republike Srpske najviše u vidu simbola sećanja na podvige i stradanja srpskih ratnika. Kao što je svaki trenutak vremena u kome danas živi Srpska predstavljen kao nastavak junačkog vremena u kome su živeli njeni preci, tako je i svaki komad zemlje na kojoj se ona prostire predstavljen kao mesto nekog junačkog podviga, neke slavne smrti, nekog stratišta, nekog groba. Livade ne bi zaslužile da ovde budu pomenute da na njima nisu “grobovi pradedova”, ne bi se u poetici prostora Republike Srpske našlo mesta ni za ostalo iz njene lepe prirode, za njene šume, reke i doline, da i one, sve zajedno, nisu jedno veliko stratište, jedna neprekidna dolina plača. Pejzaž Srpske u celini je pretvoren u prostor nacionalne komemoracije. Tako pejzaž svoje republike vidi i Željka Cvijanović. “Naše šume, rijeke i livade”, rekla je ona na svečanoj akademiji u Boriku 8. januara 2025, “natopljene su krvlju najboljih sinova Republike Srpske i suzama njihovih majki i očeva, braće i sestara, supruga i siročadi.” Ne kaže ništa o krvi najboljih sinova “iz redova” drugih naroda, prolivenoj po livadama i šumama na ovom prostoru ni o suzama njihovih partizanskih majki i očeva.

Drugi poetički prosede primenjen u konstrukciji slike prostora RS u tu sliku je uključio i gradski pejzaž, škole, fabrike, bolnice, ulice i štošta drugo urbano. I taj pejzaž odiše duhom junaštva, i on je simbol patriotskom žrtvom ostvarene slobode. Tako su junaštvo i sloboda zavladali celim prostorom RS, i livadama i ulicama, i šumama i putevima, kao što su zavladali i njenim vremenom, ne ostavljajući ni najmanju mogućnost da se čovek od njih negde skloni. Kao u Bodlerovoj pesmi “Veze”, čovek u RS “ide kroz šumu simbola”, međutim kod Bodlera ova šuma ostaje izvan grada, u hramu Prirode, tako da iz nje čovek može da iziđe i da se vrati u grad. Ovde je to neizvodljivo, bekstva nema, jer je šuma simbola junaštva i slobode osvojila i grad, pošumila ga,
takoreći.

(Skraćena verzija desetog poglavlja knjige Ivana Čolovića Na rođendanu Republike Srpske. Zabeleške jednog nezvanog gosta, XX vek, 2025.)