Otac srpske službe

Slobodan Penezić Krcun spada u red ličnosti čiju biografiju je teško sačiniti. Ne zbog mogućeg nedostatka arhivske građe po pojedinim pitanjima iz njegove biografije ili političke karijere. Iako je arhivska građa – partijska, državna, a odskora i lična – dostupna, ipak nema interesa, a možda ni hrabrosti da se Penezićev rad i biografija studioznije istražuju.

...

Ne, to je zbog očekivanja da se rastumači njegova smrt u saobraćajnoj nesreći. Njegova kontroverzna uloga u ratu i politička karijera posle rata i dalje su zamagljene pitanjem da li je na njega 1964. godine izveden atentat. Ili je reč o slučaju – teškoj saobraćajnoj nezgodi, koja je izazvana nizom okolnosti na drumu kod Lazarevca? Zbog prirode ideološke vlasti u Titovoj Jugoslaviji i događaja koji će uslediti u periodu 1964–1966. godine, većina Srba i danas veruju da je Penezić ubijen. Ta okolnost zamagljuje realan pogled na njegovu biografiju.

Druga okolnost je značajan broj savremenika (mada već u poodmaklim godinama) koji su ovde ili onde sreli Penezića, ili drugih koji su čuli ovu ili onu anegdotu o njemu, vezanu za fudbalski klub “Crvena zvezda”, za sedenje u “Maderi” ili nekoj drugoj beogradskoj kafani, za neku izjavu ili anegdotu iz rodnog Užica. Ova okolnost dozvoljava da javnost na bazi stereotipa gradi sliku o njemu. Na ovaj način stečena je jedna gotovo romantično-melanholična slika o Peneziću, koju istoričar teško može da potvrdi nekakvim arhivskim dokumentom, pa čak i nekim pisanim sećanjima.

Naredna okolnost je svakako njegova ratna uloga – iz koje njegovi tadašnji protivnici ili njihovi naslednici stvaraju sliku Penezića kao ubice – krvnika, koji je u ime ideologije poslao na stratište hiljade protivnika – Srba, koji nisu delili iste ideološke zamisli kao on sam i njegova partija.

...

Slobodan Penezić Krcun je imao samo 23 godine kada je postao ličnost koja je u ratnim okolnostima 1941. godine odlučivala o sudbinama mnogih, a posebno protivnika komunističke ideologije čiji je bio privrženik od gimnazijskih dana u Užicu. Borba “protiv pete kolone” u takozvanoj Užičkoj republici obeležiće njegov ratni put. Njega ne poznaju ni organizacioni sekretar Partije Aleksandar Ranković, a kamoli generalni sekretar Josip Broz Tito, verovatno ni ostali članovi Politbiroa KPJ sve dok ne stignu u Užice tih jesenjih dana ratne 1941. Međutim, on u suštini sam, pre dolaska rukovodstva, organizuje zatvor, hapsi i isleđuje takozvane “petokolonaše”. Ponekog i ubijaju njegovi borci pre nego što to postane šira praksa koju je sprovodio partizanski vrh.

Neko vreme posle povlačenja partizana iz Užica, u junu 1942. Penezić je poslat na dužnost u Drugu proletersku brigadu. Iako je dugo bio samo “zamenik političkog komesara” te brigade, Penezić i dalje ima direktnu komunikaciju sa Rankovićem, Sretenom Žujovićem, Centralnim komitetom, Vrhovnim štabom… što je podatak koji govori o njegovoj realnoj moći u odnosu na formalnu dužnost. Njegova ratna ljubav i kasnije supruga Grozdana Zina Belić u isto vreme je stigla u “Polit-odjel” Druge proleterske brigade. Za razliku od Prve, u čiji sastav su ušli partizani iz Srbije i Crne Gore, Drugu proletersku brigadu su formirali isključivo srbijanski partizani koji su se povukli iz okupirane Srbije, u zimu 1941/1942. godine. Ona će zadržati srpski – srbijanski karakter do kraja rata. Vidimo u spisku rukovodilaca brigade i mnoga poznata imena. Dobar deo njih, pa i sam Penezić činiće posleratni državni, politički, partijski, vojni i bezbednosni vrh i druge strukture u Srbiji ili Jugoslaviji. Dok je bio živ, borci Druge proleterske brigade i Penezić smatrali su se za jedno, jer je bio politički komesar u njenim najtežim ratnim trenucima.

Kada je 1944. formirana komunistička tajna policija – “Ozna”, posleratna “Udba”, bio je njen prvi čovek u Srbiji i ostao zapamćen i slavljen kao “otac srpske službe”. O tim prvim danima piše njegov bliski saradnik, šumadijski partizan Slobodan Krstić Uča: “…dobro se sećam njegovog odgovora na moje pitanje šta je Ozna. Krcun, na njemu svojstven način, da ne troši uzalud reči, podigao je obrve, osmehnuo se drugarski i prozborio jednu jedinu reč: Policija!”

...

Mlad čovek, koji je prerano došao do moći nad životom i smrću, fanatizovan u službi prilično krute ideologije, lično hrabar ali i pokoran autoritetima u Partiji – Titu i Aleksandru Rankoviću, u godinama posle rata kretao se u suprotnostima: od hladnog cinizma do sentimentalnosti, brižan prema porodici a oštar prema ideološkim protivnicima. Dok je rukovodio i dodeljivao sredstva iz državnog budžeta, bio je kod kuće štedljiv i na ivici skromnosti.

...

Netipična saobraćajna nesreća u kojoj je nastradao Slobodan Penezić proizvela je mnogo naknadnih komentara i sećanja, iz kojih se stiče utisak da se Penezić zamerio nekom pre pogibije. Uglavnom se pominje Tito. Dokumentarnih potvrda da se Penezić zamerio Titu, koji ga je onda, koristeći mehanizme Službe, uklonio novembra 1964. godine, jednostavno – nema. Sve je u domenu ličnih sećanja i tumačenja savremenika. Iz svega što je istraživaču trenutno raspoloživo, vidi se da Penezić ni u jednom trenutku nije javno remetio Titov vodeći položaj u Partiji i državi. Ta vernost Titu datira još iz 1941. godine i on ju je izražavao sve do kraja života.

...

Tog 6. novembra 1964. godine, predsednik Izvršenog veća Srbije Slobodan Penezić i predsednik organizacionog veća u Skupštini Srbije, veteran i pukovnik UDB-e Svetolik Lazarević krenuli su na Petu sresku konferenciju u Titovom Užicu, organizovanu u jeku priprema za predstojeći Osmi kongres SKJ. Prema zvaničnom saopštenju Sekretarijata za unutrašnje poslove, negde posle podneva, na deonici kod sela Šopića, blizu Lazarevca, Penezićev “oldsmobil” je udario kameni odbojnik na ivici druma, sleteo i udario u drvo sa strane druma. Nastradali su Penezić i Lazarević, a dva dana kasnije od posledica teških povreda preminuo je i vozač Milorad Lomić.

Ovakav iznenadni kraj stvorio je svojevrsni mit o Slobodanu Peneziću, koji ima dve potpuno suprotne faze i dva različita sadržaja. U prvoj fazi 1964–1966, neposredno posle njegove pogibije, ističu se njegova odanost komunizmu i revolucionarnost.

U svojevrsnoj međufazi, u vreme posle Brionskog plenuma 1. jula 1966, javlja se sumnja da je i Penezić uklonjen, tako što je nastradao u saobraćajnoj nesreći. Brionski plenum, na kome su smenjeni Penezićevi ratni i posleratni drugovi iz Službe: Aleksandar Ranković, Svetislav Stefanović, Vojin Lukić, a za njima otvorena kritika na račun Državne bezbednosti, pohapšeni i ispitivani pojedini, a drugi pripadnici u tišini penzionisani, aktuelizovali su Penezićev lik, a posebno njegovi pogibiju na Ibarskoj magistrali. Njegov nestanak sa istorijske i životne scene uklopio se u tok smena koje su izvršene u resoru bezbednosti, a koje su bile uvod u obračun Tita i partije sa Rankovićem. Štaviše, već posle pada Rankovića, Penezićevo ime takođe počinje da se zapostavlja: u raznim memoarima, enciklopedijskim odrednicama ili smanjenju nivoa obeležavanja godišnjice njegove pogibije, i da se u kafanskim mitovima spaja sa Rankovićevim imenom i događajima – smenama posle Brionskog plenuma.

...

U drugoj fazi, tokom osamdesetih godina, Penezić se portretiše na sasvim drugi način – kao neko ko je branio srpske interese u jugoslovenskoj državi, bio srpski nacionalista i oštro se suprotstavljao Titu i rukovodstvima iz Slovenije i Hrvatske. U ovom periodu, u javnosti, Penezića u “Srbina” pretvara Dobrica Ćosić. On portretiše Penezića kao “prvog funkcionera koji je razmišljao o položaju srpskog naroda u novoj državi i koncepciji jugoslovenske i srpske politike, reaguje javno na razna nacionalna zatvaranja i antisrpstvo. U mom doživljaju, on je bio prvi srpski političar koji je uviđao srpske poraze i naslutio, reći ću krupnu reč, zaveru nacionalnih oligarhija protiv Srbije…”

Dobar deo ove monografije zasnovan je na dokumentaciji koju je njegov mlađi sin Srđa Penezić ostavio Istorijskom arhivu u Užicu. Ta građa je ovoj monografiji dala jedan drugačiji pečat, pogled iz ličnog Penezićevog ili njegovog porodičnog ugla. Najviše kroz njegove rasute opservacije u pismima, većem broju dokumenata, tekstova govora i pisanih autobiografskih sećanja, zatim mnoštvu fotografija i ličnih predmeta prema kojima smo mogli da se odredimo bolje kada je istraživanje Penezićeve biografije u pitanju.

Ova knjiga ima ulogu da obeleži šest decenija od Penezićevog stradanja, ali i ukaže na jednu od najznačajnijih ličnosti srpske istorije sredinom 20. veka. Ona ima nameru da Penezićevu ličnost oslika daleko više od ove uobičajene predstave. Da mu vrati kompleksnu ulogu koju je imao u srpskom i jugoslovenskom istorijskom kontekstu sredinom 20. veka.