Daleko su Saskačevan i Mukačevo

Atletičar Mihail Dudaš, plivač Ivan Lenđer, srpski i jugoslovenski fudbaler i trener Silvester Takač, predratni jugoslovenski olimpijac Jaša Bakov, srpska glumica Danijela Štajnfeld i jugoslovenska glumica Irena Kolesar samo su neke od poznatih ličnosti za koji najveći deo javnosti i ne zna da pripadaju Rusinima, manjinskom narodu koji, prema popisu iz 2022, u Srbiji (od toga najveći deo u Vojvodini) broji 11.483 pripadnika.

NOVI SAD

U centru Novog Sada svakog nedeljnog jutra bude me zvona crkava tačno pet konfesija, koje, uz jevrejsku sinagogu, svedoče o multikulturalnoj prošlosti pa i sadašnjosti grada. Jedna od njih je Grkokatolička crkva Svetih apostola Petra i Pavla, koju tradicionalno posećuju ovdašnji Rusini, a u protekle dve godine primetan je i veliki broj Ukrajinaca pa i Rusa koji su zbog rata njihovih dveju država potražili utočište u Novom Sadu. Crkva je sagrađena 1820. i jedina je u centru grada preživela bombardovanje sa Petrovaradinske tvrđave tokom Revolucije 1848/49. Legenda kaže da je pošteđena zato što je na čelu mađarskog garnizona na tvrđavi bio Rusin Pavle Kiš. Osim crkve, ovaj manjinski narod u Novom Sadu ima i kulturni centar “Ruska matka”, koji organizuje veliki broj koncerata, tribina i drugih programa na rusinskom kao i na drugim jezicima koji se govore u Vojvodini.

RUSKI KRSTUR

“Čekam vas ispred krsta” – čitam poruku Željka Kovača iz Nacionalnog saveta Rusina u Srbiji dok ulazimo u Ruski Krstur. Skidamo bicikle sa automobila i zajedno sa našim domaćinom upućujemo se ka prostranoj i zelenoj porti katedrale. Ruski Krstur je centar grkokatoličkog apostolskog egzarhata, koji je 2018. uzdignut na stepen Krsturske eparhije, čime je Crkva Svetog Nikole postala katedrala (saborna crkva). Rusinska grkokatolička crkva podignuta je 1784. godine, da bi današnji izgled dobila u obnovi 1836. Ima pet zvona, a najveće ima 1.500 kilograma.

Tokom posete Mirjane Marković Ruskom Krsturu 1997. počelo je nevreme i pao je krst sa tornja crkve. Meštani a i neki drugi verovali su da je to bio znak skorog silaska sa vlasti porodice Milošević.

Ljubazni sveštenik otključao nam je ulaz u “kor”, balkonski deo crkve iz kojeg stepenice vode u toranj sa kojeg ogromna zvona pozivaju vernike ovog većinski rusinskog mesta na liturgije. Posle pentranja po tornju sedamo u prostorije župnog ureda, knjige i časopisi na rusinskom na sve strane. Sveštenik mi kaže kako je dr Juraj Pavić, deda mog prijatelja Nina Pavića, poznatog izdavača iz Hrvatske, bio sveštenik u Ruskom Krsturu i bavio se prevodom svetih knjiga na rusinski.

Ruski Krstur je po popisu iz 2011. imao 4.585 stanovnika, od kojih su 85 odsto pripadnici rusinske nacionalnosti. Za razliku od Mađara, Slovaka, Hrvata, Bugara, Nemaca i Čeha, čije su matične države članice EU, Rusini su uz Rome, Crnogorce i Makedonce jedina manjina čiji pripadnici ne dolaze lako do pasoša EU. Međutim, prema rečima sveštenika, oko 30 odsto mladih otišlo je u proteklih 20 godina u Kanadu, što je veoma uticalo na natalitet u selu. Pre dve decenije jedan grkokatolički sveštenik je otišao u kanadsku pokrajinu Saskačevan i povukao sa sobom veliki broj meštana.

Svi u selu pohađaju nastavu na rusinskom jeziku od predškolskog do gimnazije. Nakon toga imaju mogućnost da upišu studije rusinskog jezika na Filozofskom fakultetu u Novom Sadu…

U kući što pripada samostanu, koji se nalazi iza crkvene porte, kolegu Dragana i mene dočekuje Željko sa dve meštanke, domaćice koje su nam spremile karakteristične rusinske specijalitete: paradičovu jušku (supa od paradajza sa taranama) i kapušćenjki (testo punjeno kupusom) zasladili smo na kraju smokvama! Pričaju nam o festivalu “Crvena ruža”, koji će ove godine u avgustu biti organizovan 64. put.

Dogovaramo se da odemo do svetilišta Vodica, koje se nalazi na dva kilometra od sela. Dok izlazimo iz njihovog dvorišta, uočavam krov nečega što liči na zamak.

To što je ispred nas zapravo je zgrada škole iz 1913. za koju je vezana interesantna priča. Naime, izgradnju Zamka naložila je tadašnja Austrougarska, ali na putu do Krstura planovi gradnje su se izmešali, pa je u Krstur stigao plan izgradnje zgrade koja je predviđena za gradnju negde u planinskim krajevima Transilvanije, koja je bila takođe u sastavu iste države. Zbog toga ova zgrada i danas odstupa od autentične gradnje u okruženju.

U dvorištu Zamka je spomenik Havrilu Kosteljniku, doktoru filozofije i svešteniku koji je 1923. izdao gramatiku rusinskog jezika, kao najmlađeg pisanog jezika na svetu (“Vuk Karadžić i Dositej Obradović u jednom čoveku”). Ubijen je 1948. u Staljinovom SSSR-u.

U prostoru Zamka a pored osnovne i srednje škole “Petro Kuzmjak” je sedište Nacionalnog saveta Rusina, a takođe postoji i mala etnografska zbirka – postavka fotografija, alata za stare zanate – preradu konoplje, tapetariju i uzgajanje crvene babure.

U Vodici, mestu na kojem se prema predanju 1817. Bogorodica ukazala dvema devojčicama iz Ruskog Krstura, danas su crkva i svetilište koje posećuju mnogi zbog vode iz bunara za koju se veruje da je lekovita. Ovde je kamen koji je donet iz Lurda, verovatno najpoznatijeg mesta ukazanja Bogorodice. Ispred crkve je kip koji je 1902. podigao Filip Gerber iz Kule, a kome je ćerka ozdravila nakon posete Vodici.

Penjemo se u toranj crkve, meštanka nam pokazuje kako se pravilno zvoni – kada se povuče konopac, zadrži se par sekundi da “zvono radi”, pa tek onda pusti. Priča nam i kako čovek koji pazi na svetište nema jednu ruku i da je tako jednoruk nedavno ipak okrečio celu crkvu.

foto: robert čoban

DOSELJAVANJE

Najranije poznate veze Rusina sa Srbima potiču iz vremena kada su delovi oba naroda živeli u granicama srednjovekovne Kraljevine Ugarske. Iako su Rusini bili nastanjeni u severoistočnim, a Srbi u južnim oblastima Ugarske, oba naroda je u to vreme povezivala pripadnost pravoslavnom hrišćanstvu. Kraljevina Ugarska je bila rimokatolička država, ali verska sloboda pravoslavnih Rusina i Srba je u pojedinim periodima bila tolerisana iz političkih razloga, što je potvrđeno i 45. zakonskim člankom Ugarskog sabora iz 1495. koji pominje oba pravoslavna naroda. Proces organizovanog doseljavanja Rusina u Vojvodinu započet je tokom proleća 1745. kada su državne vlasti sklopile ugovor sa prvom grupom rusinskih doseljenika, koji su pristigli u Kulu, odnosno na kosteljsku pustaru, tako da se pomenuta godina među Rusinima obeležava kao početak njihovog doseljavanja u Vojvodinu. Doseljavanje je intenzivirano tokom narednih godina, što je dovelo do stvaranja novih rusinskih naseobina u Bačkoj, kao što su Krstur i Kucura. U isto vreme, Rusini su se nastanili i u nekim drugim bačkim mestima (Đurđevo, Vrbas, Novi Sad), a proces doseljavanja se proširio i na pojedina mesta u Sremu: Šid, Bačinci, Petrovci i Mikluševci. Neposredno po završetku Prvog svetskog rata, bački Rusini su u jesen 1918. godine odigrali aktivnu ulogu u vreme ujedinjenja Vojvodine sa Srbijom, a njihovih dvadesetak izabranih predstavnika učestvovalo je u radu Velike narodne skupštine, koja je zasedala u Novom Sadu.

PODELA

Tokom međuratnog perioda, za vreme Kraljevine Jugoslavije, među Rusinima su se formirale dve struje: proruska i proukrajinska struja. Između njih bili su pobornici očuvanja rusinske narodne posebnosti. Sredinom 1919. u Novom Sadu je osnovano Rusinsko narodno prosvetno društvo (RNPD), u čijem su se radu preplitali uticaji nacionalne i proukrajinske struje. Pod uticajem križevačkog grkokatoličkog biskupa Dionizija Njaradija, koji je bio otvoreni pristalica ukrajinizacije svih Rusina, sa čelnih položaja u RNPD-u postepeno su uklonjeni domaći Rusini, a na njihovo mesto su postavljeni emigranti iz Ukrajine, koji su počeli da sprovode radikalnu proukrajinsku propagandu.
Na sličan način, ali sa obrnutih pozicija, delovala je i suparnička, proruska struja, koja je 1933. osnovala Kulturno-prosvetni savez jugoslovenskih Rusina (KPSJR). Oslonjena na uticajnu rusku emigraciju u Jugoslaviji, pomenuta organizacija je 1936. transformisana u Kulturno-nacionalni savez jugoslovenskih Rusina (KNSJR). Pod okriljem te organizacije vršena je otvorena proruska propaganda, sa izrazito antiukrajinskim usmerenjem.

Najveća žrtva u sukobu između pomenutih struja bio je maternji jezik domaćih Rusina, koji je jedna strana želela da ukrajinizuje, a druga da rusifikuje. Našavši se u procepu između dveju radikalizovanih i međusobno sukobljenih struja, umereni predstavnici domaćih Rusina, kojima je na prvom mestu bio napredak sopstvene narodne zajednice u Jugoslaviji, nisu uspeli da iskoriste međuratni period za punu afirmaciju domaće baštine, oličene u kulturno-istorijskim i jezičkim tradicijama bačkih i sremskih Rusina.

Odmah po okončanju Drugog svetskog rata, u Jugoslaviji je formirano novinsko-izdavačko preduzeće “Ruske slovo”, a potom je osnovana i Matica rusinska, koja je raspuštena već nakon tri godine, pod pritiskom tadašnjih komunističkih vlasti. Ustavno priznanje Rusina i rusinskog jezika u najvišim aktima Srbije i Vojvodine izazvalo je uzbunu među predstavnicima proukrajinske struje, što je posvedočeno i kasnijim odnosom prema pomenutim istorijskim odlukama.

Značajna prekretnica u razvoju rusinske zajednice dogodila se tokom 1990. kada je proukrajinski deo postigao sporazum sa predstavnicima domaće ukrajinske zajednice, što je dovelo do stvaranja Saveza Rusina i Ukrajinaca. Deo jugoslovenskih Rusina koji se zalagao za očuvanje rusinske nacionalne posebnosti formirao je krajem iste godine sopstvenu organizaciju – Maticu rusinsku. Bio je to početak nove faze u procesu diferencijacije unutar rusinske zajednice na dve struje: nacionalnu i proukrajinsku.

Sporovi između dveju struja došli su do punog izražaja krajem 2005. kada je prof. dr Julijan Tamaš, kao jedan od najistaknutijih predstavnika proukrajinske struje i tadašnji predsednik VANU (Vojvođanska akademija nauka i umetnosti), ukazao na pojavu navodnog “rusinskog fašizma”, što je izazvalo negodovanje među predstavnicima rusinske zajednice u Srbiji, a protest protiv takvih insinuacija zvanično je izrazilo i rukovodstvo Matice rusinske. Tokom narednih godina došlo je do produbljivanja razlika između nacionalne i proukrajinske struje. Proukrajinski deo je 2007. promenio ime u Savez Rusina Ukrajinaca Srbije, čime je ozvaničeno postojanje specifične zajednice Rusina-Ukrajinaca, čiji se pripadnici izjašnjavaju kao Ukrajinci, ali nastavljaju da neguju i poseban oblik rusinskog identiteta smatrajući se ogrankom ukrajinskog naroda. Nacionalno rusinstvo se i dalje neguje među pripadnicima rusinskog naroda koji su okupljeni oko Matice rusinske i drugih rusinskih organizacija koje su ostale privržene svom izvornom nacionalnom identitetu.

Danas u Vojvodini i Srbiji Rusini čine najveći deo stanovništva u Ruskom Krsturu, Kucuru i Bikića Dolu. Takođe, Rusina u značajnijem broju ima i u Novom Sadu, Đurđevu, Vrbasu, Šidu, Berkasovu i Bačincima.

foto: robert čoban

Rusin, olimpijac u Berlinu 1936.

Ispred Rusinskog muzeja u Đurđevu je bista Jasona Jaše Bakova (1906–1974), na kojoj se nalaze i olimpijski krugovi. Bakov je bio jugoslovenski atletski reprezentativac od 1934. do 1948. Takmičio se u skoku motkom. Rođen je 1906. u Đurđevu u rusinskoj porodici. Po nagovoru majke i dede koji je bio pojac, upisao je Teološki fakultet u Rimu, a diplomirao je na Filozofskom fakultetu u Beogradu. Bio je tri puta prvak Jugoslavije u skoku motkom 1934. (3,30 m), 1937. (3,50 m) i 1947. (3,70 m). Učestvovao je na Letnjim olimpijskim igrama 1936. u Berlinu gde je skokom od 3,70 m postavio državni rekord, ali nije uspeo da se kvalifikuje u finale. Podelio je 26. mesto. Lični rekord 3,75 m postigao je 1937. godine.

Jaša Bakov je jedan od pionira atletike u Ruskom Krsturu, gde je po završetku takmičarske karijere, kao trener svoja iskustva prenosio na mlade generacije. Posle Jašine smrti tradicionalne sportske igre Rusina nose njegovo ime.