U filmu “Muzička kutija” mlada američka advokatica mađarskog porekla, koju glumi Džesika Lang, zastane na obali Dunava pored Lančanog mosta u Budimpešti i zagleda se u reku. Tada odluči da ipak još jednom proveri navode po kojima je njen voljeni otac Miška pred kraj Drugog svetskog rata – kao pripadnik “Strelastih krstova” (“njilaša”) – učestvovao u ubijanju Jevreja, Roma i komunista, tu na obali Dunava u Budimpešti. Godine 2005, blizu tog mesta otkriven je neobičan spomenik, sačinjen od metalnih cipela – muških, ženskih i dečjih. Cipele simbolizuju žrtve koje su “njilaši” ubili i bacili u Dunav. Autor spomenika je vajar Đula Pauer.
U tim ratnim vremenima cipele su smatrane vrednim predmetima i mogle su se dobro prodati. Zato su krvnici svojim žrtvama naređivali da se izuju. Istorijski podaci govore da je na obali Dunava ubijeno i bačeno u reku 3.500 ljudi, od toga 800 Jevreja. Većina ubistava dogodila se u decembru 1944. i januaru 1945. godine. U februaru 1945, Crvena armija je oslobodila Budimpeštu.
Bronzane cipele su dugačkim šipkama pričvršćene za betonsku podlogu kako memorijal ne bi bio oskrnavljen. Ipak, “Budapest Beacon” je u septembru 2014. izvestio da je nekoliko bronzanih cipela nestalo.
Desetak minuta hoda od tog mesta je budimpeštanski Trg slobode, gde se od 2014, nakon Orbanovog povratka na vlast, nalazi Spomenik žrtvama nemačke okupacije Mađarske 1944. i 1945. godine. Ispred njega su fotografije žrtava (pre svega jevrejskih) Hortijevog režima između 1939. i 1944. godine. Spomenik predstavlja Arhanđela Gavrila – on simbolizuje “nevinu” Mađarsku koju napada agresivni nemački orao. Kritičari tog spomenika tvrde da se njima Mađarska do 1944. predstavlja kao zemlja u kojoj nije bilo zločina protiv drugih nacija, ali to, kao što je poznato – posebno kod nas u Bačkoj – ne odgovara istini. U podnožju spomenika nalazi se prilično neodređen natpis: “U sećanje na žrtve.”
“Holocaust Educational Trust” iz Londona, neprofitna organizacija koja se bavi edukovanjem o Holokaustu prevashodno mladih ljudi različitih nacionalnosti, ocenila je da taj spomenik predstavlja tipičan primer “negiranja zločina”. Mađarske vlasti našle su kompromisno rešenje – spomenik je ostao, ali su ispred njega dozvolili postavljanje “protestne ograde” sa tekstovima o Holokausta u Mađarskoj pre marta 1944, fotografijama žrtava i predmetima poput kofera koji simbolizuju odvođenje Jevreja u logore. Tako je taj spomenik postao zapravo kontraspomenik koji je u nekoj vrsti dijaloga sa onim koji simbolizuje Arhanđel Gavrilo.
Na izlasku iz Budimpešte je Memento park, koji je otvoren 29. juna 1993, na drugu godišnjicu povlačenja sovjetskih trupa iz Mađarske. U njemu se nalaze brojni spomenici posvećeni Lenjinu, Marksu, Staljinu, kao i mnogim mađarskim revolucionarima i komunistima, i onima iz “bratskih zemalja” Varšavskog pakta. Svi ti spomenici stajali su nekada na ulicama i trgovima Budimpešte i drugih mađarskih gradova, ali – za razliku od većine onih u bivšoj Jugoslaviji – nisu pretopljeni niti uništeni već su skupljeni na jedno mesto kako bi svedočili o važnom periodu mađarske i svetske istorije, ali i umetnosti.
Memento park čine dva dela: Park statua i Trg svedoka, koji je istočno od glavnog ulaza i moguće ga je obići bez plaćanja ulaznice. U Parku statua nalaze se 42 statue i spomenika. Na Trgu svedoka je replika džinovskih “Staljinovih čizama”, koje su postale simbol Mađarske revolucije 1956. godine, nakon što je statua Staljina srušena s postolja, a iza nje su ostale samo čizme. U sklopu kompleksa otvoreni su novi izložbeni prostor i mala bioskopska dvorana. Izložba “Staljinove čizme” posetioce vodi kroz Mađarsku revoluciju i pad komunizma u toj zemlji 1989/90. godine. U kino-dvorani moguće je pogledati film “Život jednog agenta”, reditelja Gabora Žigmonda Papa, koji se bavi metodama mađarske tajne policije od 1949. do 1989. godine.
Ova tri spomenička kompleksa govore o potpuno različitim periodima mađarske skorije istorije – oko koje i danas postoje brojne kontroverze. Međutim, za razliku od prostora bivše Jugoslavije, gde pobednici uništavaju svaki trag svojih prethodnika, posebno kada je reč o nazivima ulica i o spomenicima, Mađari su pronašli način da sopstvenu kulturu sećanja učine jedinstvenom u Istočnoj Evropi.
