Tvrđava, od stereotipa satkana

Serija Tvrđava nesumnjivo je jedna od vodećih tema među kritičarima i laicima. Reakcije su uglavnom dobre, uz izvesne umetničke primedbe. Te primedbe neće biti predmet razmatranja u ovom tekstu. Umetnička dela utiču na javno mnjenje i svojim porukama, a ne samo umetničkim dometima. Pogotovu delo koje se bavi nedavnom prošlošću. Na ovaj način, i serija Tvrđava postala je instrument izgradnje kolektivnog pamćenja vezanog za rat u Hrvatskoj. Zbog toga se ovaj tekst ne bavi pitanjem umetničke vrednosti serije, već načinom na koji ona doprinosi našoj kulturi sećanja: koje poruke šalje, šta nam sugeriše da pamtimo i na koji način, a šta da potisnemo ili zaboravimo.

Tvrđava se bavi prvom polovinom 1990-ih u Kninu, periodom rata u Hrvatskoj i reperkusijama na živote mladih ljudi iz multietničke veze. Poruke koje priča šalje su različite i tiču se brojnih aspekata istorijskog pamćenja, ali su meni četiri seta narativa upala u oči. To su odnos prema ratu i ratnim akterima, odnos prema Jugoslaviji, odnos prema Hrvatima i odnos prema Srbiji. Autori su izričiti da u seriji ne postoji nijedan istorijski lik i da su koristili umetničku slobodu, što je nesumnjivo njihovo pravo. Međutim, grad u kome se odigrava drama nije izmišljen, kao što nisu izmišljeni ni veliki istorijski događaji iz tog perioda. Ta činjenica logično upućuje gledaoca da u likovima vidi one koji su na tim funkcijama bili u to vreme.

Kada je u pitanju odnos prema ratnim akterima, serija je jedna od retkih koja se bavi poznatim centrom za obuku policijskih jedinica u Golubiću kod Knina. Centar za obuku specijalaca iz kog će se kasnije razviti mnoge jedinice na srpskoj strani, od “Martićevaca” do JSO, osnovao je Dragan Vasiljković, poznatiji kao kapetan Dragan, po nalogu Franka Simatovića. Koliko god bežali od istorijskih ličnosti, autori serije ipak ne mogu da pobegnu od činjenice da su lik komandanta formirali po uzoru na Dragana Vasiljkovića, uključujući priznanje da je do tada radio za novac, kao plaćenik.

ROMANTIZOVANJE

Romantizovanje i jedinice i njenog komandanta prisutno je od samog početka. Zahvaljujući karikaturalno predstavljenom oficiru JNA, ova razlika se još više ističe. Ide se dotle da se o Vasiljkoviću govori kao o nekom ko nije izgubio nijednog borca. Naglašava se spremnost jedinice, njihova disciplina, vojničko držanje i slično. Kapetan Dragan je na ivici suza kad čuje da srpski DB trguje sa Hrvatima, pa čak i ubija šefa DB-a zbog toga. Moglo bi se reći da ovim serija dostiže nivo parodije, ali ta je jedinica daleko od svakog smeha, pa čak i od parodiranja. U pitanju je jedna od najmračnijih pojava jugoslovenskih ratova. Krvavi tragovi jedinice koja je tada začeta, vukli su se od Gline, te 1991, pa preko Vukovara, bosanskih ratišta, Kosova, sve do ubistva Zorana Đinđića. Jedan od likova koji je bio tada u Kninu, Živorad Ivanović Crnogorac, danas nam preti iz Ćacilenda, reklo bi se prirodnog ishodišta i ove jedinice i politike koja je iza njenog stvaranja stajala.

Zanimljivo je kako prilagođavanja istorijskih okolnosti otkrivaju i potrebe autora serije da pošalju neku od poruka. Znakovita je u tom pogledu scena sukoba na Plitvičkim jezerima. Na osnovu istorijskih činjenica znamo da su krajem marta 1991. srpske jedinice zauzele upravne objekte Nacionalnog parka Plitvice i proterale legalno rukovodstvo, hrvatska policija je poslata da zavede ponovo red. Naišli su na otpor srpske TO i naoružanih meštana i u puškaranju je poginuo policajac Josip Jović, koji se u Hrvatskoj zvanično smatra prvom žrtvom rata, i pripadnik srpskih snaga Rajko Vukadinović. Hrvatska policija je na kratko povratila kontrolu nad nacionalnim parkom i tom prilikom je zarobljeno više od 20 srpskih pobunjenika, uključujući Gorana Hadžića, budućeg ratnog vođu iz istočne Slavonije. U seriji ovo izgleda potpuno drugačije. Prvo, na Plitvice ide jedinica kapetana Dragana, koja tada nije ni postojala. Drugo, Srbi dobijaju bitku i zarobljavaju pun autobus hrvatskih policajaca. I treće, najvažnije, lik koji bi trebalo da bude kapetan Dragan, dobija naredbu iz Beograda da zarobljenike pusti. Ta je scena bila jako važna autorima. Oni tu pokazuju razočaranje, pa čak i kratak otpor Vasiljkovića takvom naređenju. O važnosti govori i povratak na tu situaciju kada jedan od boraca kaže: “Sve je pošlo naopako na Plitvicama kad su nam naredili da pustimo zarobljenike”.

Jasna je važnost ove scene koja još jednom potvrđuje kao neupitnu istinu doskočicu Dobrice Ćosića da Srbi gube u miru ono što dobiju u ratu. Za ratove u Jugoslaviji ova poruka se često prevodi u lament nad navodnim povlačenjem vojske nakon što zauzme neko mesto ili sa prostim uverenjem da je vojska mogla da pobedi Hrvatsku, ali joj to političari nisu dali. Sigurno je da nema nikog odraslog ko se bar jednom nije sreo sa ovim slavskim argumentima. Međutim, istorijske činjenice su neumoljive. Vojske pod komandom Slobodana Miloševića nikada se nisu povlačile zbog odluke političara, već isključivo zbog vojnih poraza. Nema nijednog mesta u Hrvatskoj koje su snage JNA i srpskih teritorijalaca zauzele, a da su se nakon toga iz njega povukle. Štaviše, JNA je poražena u svom originalnom naumu da preseče hrvatsku teritoriju na nekoliko delova i da iz dva pravca – s juga i sa istoka dospe do Zagreba. Južna kolona zaustavljena je kod Dubrovnika, a istočna na Vukovaru i pred Osijekom. Pokušaji da se preseče hrvatska teritorija propali su zbog poraza upravo Kninskog korpusa kod Šibenika. Ništa Srbi nisu izgubili za zelenim stolom, štaviše, potpuni slom Republike Srpske sprečen je na kraju upravo za zelenim stolom 1995. godine.

NAIVNI SRBI I JUGOSLAVIJA

Ne treba ići suviše daleko pa videti kuda ovo vodi. Nije problem što je rat izazvan, nego što je izgubljen. U seriji se sve vreme rat tretira kao meteorološka pojava, onako kako se, uči nas to Dubravka Stojanović, ratovi i inače rado tretiraju u srpskim udžbenicima. On se desio kao neminovnost, usled nemogućnosti zajedničkog života dva naroda. Serija preskače sve pripreme za rat. U scenama koje se dešavaju u avgustu 1990. nema balvan revolucije, nesumnjivo ključnog događaja tog meseca u Kninu i okolini. Pored Maksimira, samo još jedan predratni događaj je bitan – višestranački izbori u Hrvatskoj. Ovo je takođe zanimljiv scenaristički postupak. Naglasak je stavljen na Račana i na to kako su Srbi glasali za njega, a onda je on glasao za Ustav koji ih definiše kao nacionalnu manjinu. Ta izdaja partije naglašava se u seriji šaljući jasne poruke – prvu, o naivnosti Srba, drugu o prevari zvanoj partija i Jugoslavija. Činjenica da je u Kninu pobedio SDS, a ne Račanovi komunisti, nije se uklapala u ovu poruku, pa je jednostavno prećutana. Kao ni brojni potezi kninskog rukovodstva jasno usmereni na otcepljenje od Hrvatske i pripajanje zamišljenoj Velikoj Srbiji. I inače civilnih lidera Srba u tom delu Hrvatske u seriji nema, pa čak i odluku o slanju mladića na ratište u Bosnu odbija general JNA, bez ikakvog učešća političara iz Krajine.

Jugoslavija je u seriji jasno predstavljena u skladu sa već uvreženim stereotipom. U pitanju je bila država koja je Srbima donela nepravdu i koja je sinonim za, kako su to formulisali nacionalistički istoričari, “izgubljen srpski XX vek”. Junak koji je zadužen da izgovara velike istine i popularne narodne mudrosti u ovom delu je lik kog glumi Nikola Pejaković. Takvih likova u srpskoj kinematografiji ima pregršt, a oslanjaju se na tradiciju populističke književnosti Dobrice Ćosića, Danka Popovića i Vuka Draškovića. Junak je narod i govori kolektivnim jezikom kroz usta jedne osobe. Pejakovićev lik tako u jednom momentu izgovara: “Ništa ni od Srba ni od Srbije dok ta zvijer ne krepa”, misleći na Jugoslaviju. Uostalom, i jedan od kreatora serije, Mirko Stojković, kaže kako Jugoslavija “ne zaslužuje da je se sećamo lepo” jer se završila etničkim čišćenjem Srba iz Hrvatske. Čudno je smestiti kraj Jugoslavije u 1995, pošto se ta država raspala 1991, ali te godine su žrtve etničkog čišćenja bile malo drugačije raspoređene po nacijama.

Jugoslaviju simbolizuje i njena armija, koja je takođe u seriji predstavljena stereotipno, toliko da se čini da smo se vratili na neki od mitinga SPO-a iz 1991. kada se tražila srpska vojska umesto nesposobne, komunističke JNA. Nije ovo, naravno, novi ugao gledanja. Pred dragstorima diljem Srbije, kao i za pomenutim slavskim trpezama, redovno se lamentira nad komunističkim oficirima i generalima koji nisu umeli da dobiju rat. I u seriji je jednu od ključnih uloga na početku imao upravo pukovnik, a zatim i general iz JNA. Istorijske činjenice su nam poznate. Jedan general je bio u Kninu i komandovao Kninskim korpusom 1991. godine, a njegovo ime je Ratko Mladić. Ništa u liku iz serije ne podseća na stvarnog Mladića. Opet, koliko god se pozivali na umetničku slobodu, jasno je zašto su ovako koncipirali lik generala. Trebalo im je da kroz njega ispričaju pomenutu slavsku mudrost o izgubljenom ratu za koji su krive nesposobne vojskovođe. Činjenice su još jednom zasmetale kreiranom kolektivnom pamćenju, pa su, jednostavno, eliminisane.

Dramaturški je očekivano i opravdano da se izmene istorijske činjenice kako bi se pojačao efekat glavne priče, koja je u ovoj seriji nesumnjivo ljubavna. Očekivalo bi se stoga da se događaji u pozadini priče još više zaoštre, da se istakne jačina ljubavi nasuprot mržnji koja vlada oko zaljubljenog para. Međutim, autori rade potpuno suprotno. Knin iz 1991. predstavljen je kao mesto gde je Hrvatica možda dobila otkaz zbog svoje nacionalnosti i gde Hrvati žive gotovo normalno, uz incident koji pravi jedan narkoman, i koji je pritom fizički kažnjen zbog toga. Lik Nikole Pejakovića kaže svom komšiji Hrvatu: “Dlaka ti s glave nije falila” i to je poruka koja prati celu sliku Knina iz serije.

MRAČNA STRANA TVRĐAVE

A kako je to izgledalo 1991? Više od 600 Hrvata, uglavnom civila iz Knina i okoline, bili su pritvoreni u kasarni JNA u Kninu i u staroj bolnici, kasnije okružnom zatvoru RSK. Tu su bili premlaćivani, izgladnjivani, vređani. Među mučiteljima bilo je i boraca iz jedinice kapetana Dragana, kao i dobrovoljaca iz Srbije, ali i lokalnih meštana. Dolazio je i Vojislav Šešelj da vređa i preti zatvorenicima. Između ostalog, zarobljenici su svedočili da su terani da piju urin, da se zaklinju kralju i otadžbini, a bilo je i slučajeva seksualnog nasilja. Gotovo svi hrvatski civili proterani su sa zauzetih teritorija, njih više od 200.000. Sa teritorije opštine Knin, Hrvati su usmeravani ka mestu Vrpolje, gde je formirana neka vrsta sabirnog centra oko lokalnog doma kulture. Odatle su organizovano proterivani u krajeve pod kontrolom Hrvatske. Proterivanju su doprinosila i stalna maltretiranja ljudi, pretresi hrvatskih kuća radi navodne potrage za oružjem, kao i dizanje u vazduh lokala u vlasništvu Hrvata koje je počelo već tokom 1990. godine. Kako je Boris Dežulović primetio u svojoj poznatoj reportaži iz Knina, objavljenoj u maju 1991, grad je bio pun demoliranih objekata “čiji su vlasnici – čudnom koincidencijom – svi odreda Hrvati”. Kao što se lako može zaključiti, ovo nije Knin koji vidimo u seriji Tvrđava.

I sama kninska tvrđava zanimljiv je svedok vremena, ali i mesto sećanja. Jedinica kojoj je na početku pripadao filmski junak Luka, iako je imala centar za obuku u Golubiću, vrlo brzo je preuzela kninsku tvrđavu i tu je instalirala svoj štab. U tvrđavi je kapetan Dragan imao i improvizovani zatvor gde su njegovi ljudi u junu i julu 1991. držali zarobljene Hrvate, maltretirali ih i mučili. I sam kapetan Dragan učestvovao je u torturi, zbog čega je i osuđen pred sudom u Splitu. Izjave žrtava sa kninske tvrđave dostupne su javnosti i one su svakako deo istorije ove tvrđave. Opet, ne u seriji, koja, iako nosi ime Tvrđava, nijednog trenutka se ne osvrće na mračnu ulogu ovog objekta 1991. godine.

foto: printscreen

Hrvata u seriji, naravno, ima, jer ona pledira da bude neka verzija šekspirovske drame multietničkog braka u neprijateljskoj sredini. Međutim, vidi vraga, čak i taj jedan Hrvat koji, pored glavne glumice, ima neku zapaženiju ulogu, na kraju će ispasti Srbin. Ovaj izlet autora u vode poznate još iz pamfletsko-huškačkog dela Vuka Draškovića Nož, gotovo da nije vredno komentarisati. Možda bolje autorski pogled na srpsko-hrvatsku prošlost oslikavaju neke manje, a interesantne uloge. Na primer, srpski pop je mudar, blag, drži propovedi o tome da svuda ima ljudi i neljudi. Katolički se pojavljuje na početku, a služi samo da upozori na Srbe i njihovo neprijateljstvo i da raširi mržnju i strah. I mladi Hrvat, prethodni dečko glavne ženske uloge, kukavica je koja se povlači pred hrabrim srpskim mladićem. Hrvatski vojnici bezumno ubijaju sve na koje naiđu, uključujući Hrvaticu, koja je bez problema preživela srpsku vlast da bi je ubila njena vojska. Svi Hrvati, makar i u krajnje epizodnim ulogama, ostaju u granicama stereotipa srpskog nacionalizma.

UDBAŠI I DRUGI ŠPIJUNI

Sa druge strane, uloga srpske državne bezbednosti je toliko negativno predstavljena da se pretvorila u karikaturu, bez ikakve uverljivosti. Dilparić je neka kombinacija Arkana koji se zabavlja sa pevaljkom i Simatovića koji organizuje paravojni kamp. Sin mu je, naravno, kriminalac, kako mora da bude u stereotipnom doživljaju funkcionera DB-a. Moć službe je vanvremenska, tolika da se pretvara u apsolutnu silu koja upravlja ljudskim životima, ubija generala (koji je, podsetimo, u stvarnom životu Ratko Mladić!), upravlja društvom, ekonomijom, politikom… Kako je duhovito zaključio Dimitrije Vojnov u svom postu na Fejsbuku, u liku Dilparića “zagrlile su se sve kolumne Miloša Vasića i Dejana Anastasijevića”. Rasvetljavanje uloge srpskog DB-a u organizovanju rata ubeleženo je u mnogim kritikama kao plus ove serije. I nema sumnje da to ima svoju katarzičnu stranu i da je važno da se takvo pitanje otvori. No, ostaje pitanje koliko ova potpuno nerealna slika službe izlazi iz domena fantazije i koliko pomaže da se problem učešća Miloševićeve vlasti u ratovima realno sagleda.

Uz srpski DB, i druga mitska sila o kojoj se rado divani po slavama ima svoje mesto u seriji. U pitanju su, naravno, strane obaveštajne službe, i to nemačka, pre svega. Nemački obaveštajac predstavljen je kao moćniji, ne samo od lika koji smo već opisali kao kombinaciju Frenkija i Arkana, već i od njegovog šefa, što znači – Jovice Stanišića lično. U maniru dečijeg programa, on se sa vrhom srpskog DB-a dogovara o planu da Srbe iz Hrvatske predstavi kao švercere, pa da onda pređu na demonizaciju Republike Srpske. Zaključak je jasan – Nemci su ti koji su upravljali događajima kontrolišući najmoćnije ljude srpske službe. Opet poznat scenario, zar ne? I ovde do izražaja dolazi neverovatna potreba autora da likove iskarikira do kraja. Špijun deluje kao negativac iz holivudske B produkcije ili iz neke parodije. Najviše podseća na to kako je srpska kinematografija predstavila istražitelje Haškog tribunala u još jednom stereotipima nabijenom delu o nedavnoj prošlosti – Moj rođak sa sela.

Ova preterivanja imaju ulogu naglašavanja razlike između zlih centara moći u Beogradu i Berlinu i naivnih, prevarenih Kninjana. I scenografija dva grada, Knina i Beograda, dodatno naglašava tu razliku. Beograd je predstavljen kao Sodoma i Gomora, grad kriminala, narkomanije, prostitucije nasuprot siromašnom, ali ušuškanom i pomalo rustikalnom Kninu. Pritom, naglašava se neprijateljski odnos građana Beograda, ali i cele Srbije prema ljudima iz Hrvatske, kroz sitne detalje poput neznanja šta znači šteka cigareta ili insistiranja graničara da je na Drini granica. Ovi poslednji detalji nisu preterani i imaju svoj smisao u kontekstu cele priče, ali generalno priča o Beogradu služi isključivo kao dekor za priču o Kninu i Krajini. Rečima glavnog junaka – Beograd je u “Kristalu” (klub), troši novce od šverca dok Krajišnici ginu.

KOLEKTIVNO PAMĆENJE

A kada je reč o Beogradu, iz njega ne dolaze samo zli udbaši, već i hrvatski špijuni što nam uostalom vlast u Srbiji neprestano ponavlja prethodnih 12 meseci. I to špijuni, ni manje ni više, nego iz beogradske “Borbe”, najčasnijeg lista koji je ova zemlja imala. Autori idu toliko daleko da novinaru “Borbe”, lista koji je od samog početka dosledno zastupao antiratnu opciju, stavljaju u usta reči upućene kninskom Hrvatu: “Tvoj je posao da prodaješ rat”. Ovaj potez predstavlja etički najnižu tačku scenarija i jasno govori o ideologiji autora. On je na nivou scene iz filma Lepa sela lepo gore u kojoj antiratni aktivista namerno spotakne ratnog vojnog invalida. Sitne ljudske pakosti poput ovih ništa ne govore o antiratnom pokretu u Srbiji. O autorima, pak, govore mnogo.

Serija Tvrđava je spomenik jednoj specifičnoj geografsko-kulturnoj grupi, stanovnicima pre svega Severne Dalmacije. To je sasvim legitiman dramaturški potez i ne sumnjam da će mnogi iz tog kraja biti zadovoljni, pogotovu očigledno dobro prikazanim svakodnevnim životom 1990. godine, uključujući tu govor, kostime, scenografiju. Ali ona nije samo to. Hteli to autori ili ne, ona je i sredstvo diseminacije narativa koji služe stvaranju kolektivnog pamćenja. Stereotipi koje smo naveli deo su različitih ideoloških priča, kao i ratova u kulturi sećanja. To mora da bude predmet razgovora i ova serija jeste dobar način da se tema kako pamtimo nedavnu prošlost otvori u javnosti.

Na kraju, deo te grupe, tako verno predstavljene, valjda su i neki Dalmatinci drugačijih imena. Oni koji su živeli na levoj obali Krupe ili u Drnišu, Vrpolju, Nadinu, Škabrnji, Bruški, Kijevu… I koji su prilično propatili upravo te 1991. godine. A kojih u ovoj seriji nema. Kao što nema ni onog velikog broja Srba koji nisu učestvovali u pobuni, već su pobegli od rata ili ostali na teritorijama pod hrvatskom kontrolom, suočivši se često sa vrlo neizvesnom sudbinom. Moje čvrsto uverenje je da bi grupi kojom se serija bavi bilo vrlo korisno da ne zaboravi taj deo svoje prošlosti, koliko god bio težak. Kao što bi bilo zdravo da se preispita narativ o naivnom narodu Krajine koji se samo branio, zaveden zlim Beogradom i ugrožen od zlog Zagreba. Svi zli, a samo mi dobri, retko kad je istina, a još ređe osnova za zrelo sagledavanje sebe i sopstvenih postupaka. Možda bismo onda lakše mogli da se pozabavimo činjenicom da ista politika koja je dovela do tragične sudbine Srba u Hrvatskoj sada dobija gotovo plebiscitarnu podršku u naseljima gde izbegli Krajišnici žive.

I konačno – šta smo imali? Naivnog Jugoslovena, nesposobnog Titovog oficira, zlog udbaša, misterioznog stranog špijuna koji iz senke upravlja događajima, autošovinistu iz antiratnog glasila koji je, normalno, hrvatski špijun, zlog Hrvata koji je u stvari Srbin, poštenog krajiškog Srbina koji je prevaren od mitskog “Beograda”, časnog ratnika kojem ne daju da pobedi u ratu, vernu ljubu koja čeka svog junaka i oprašta mu grehe i, naravno, srpskog viteza – tragičnog heroja, koji, a kako bi drugačije, navija za Crvenu zvezdu. Ako postoji još neki stereotip koji nije iskorišćen, neka se autori serije ne brinu. Ionako ide sezona slava, materijala će sigurno biti na pretek.

Autor je istoričar iz Beograda

Veliki praznični popust na „Vreme“ – pretplate 25 odsto jeftinije do sredine januara. Poklonite pretplatu sebi ili nekom drugom, čitajte što je bitno.