Država i crkve u Srbiji: Finansiranje SPC pod velom tajne

Priču o upitnom odnosu države i crkve podgrejala je nedavna vest da će vladajuća koalicija u Nemačkoj predložiti nacrt Zakona kojim bi se državno finansiranje dve velike hrišćanske crkve u Nemačkoj ukinulo, nakon duge tradicije koja datira još iz 19. veka.

Dve najveće crkve u Nemačkoj – Katolička i Evangelistička – svake godine dobijaju oko pola milijarde evra od poreskih obveznika, od kojih veliki deo nisu vernici ili su neke potpuno druge veroispovesti.

Dok Nemačka čeka saglasnost predstavnika pokrajina za usvajanje zakona koji bi u velikoj meri srezao prihode crkve, Srbija je miljama daleko od toga.

Finansije crkve nešto su o čemu se veoma malo zna i još manje govori.

Privilegovana institucija

Crkve su u Srbiji privilegovane na različite načine – dobijaju značajna sredstva iz budžeta, oslobođene su poreza za versku delatnost, građani iz budžeta sveštenicima plaćaju socijalno, penziono i zdravstveno osiguranje, dok one svojom imovinom upravljaju samostalno i za to nikome ne polažu račune.

Prema Zakonu o računovodstvu iz 2013, ali i prethodnih zakonskih mera, crkve i verske zajednice nemaju nikakavu obavezu da objavljuju finansijske izveštaje.

Pored toga što se finansiraju direktno iz budžeta, crkve i verske zajednice u Srbiji finansije obezbeđuju i kroz donaciju i iz sopstvenih prihoda od raznih crkvenih i verskih usluga. Donatori mogu biti oslobođeni „odgovarajućih poreskih obaveza“, a dešavalo se da su među donatorima javna i državna preduzeća.

Vraćanje starog duga

Verski analitičar Draško Đenović objašnjava u razgovoru za “Vreme” da je proces otkrivanja toga koliko sredstava država izdvaja za Srpsku pravoslavnu crkvu veoma težak, gotovo nemoguć.

“Novac u crkvu stiže putem projekata ili kroz određene beneficije. Državno finansiranje crkve kod nas je rezultat toga što je država puno toga oduzela crkvama”, kaže Đenović, aludirajući na oduzimanje verskih objekata nakon Drugog svetskog rata.

Proces restitucije, odnosno vraćanja oduzete imovine i obeštećenja crkvi, odavno je počeo, ali je najveći deo imovine, tvrdi Đenović, izgubljen zauvek.

“U Subotici postoji nekoliko srednjih škola u zgradama koje su bile oduzete Katoličkoj crkvi. Isto tako, zgrada Tehničke škole u Pančevu pripadala je Nemačkoj evangeličkoj crkvi. Nije, dakle, samo pravoslavna crkva u pitanju”, kaže on.

Kada je u pitanju Beograd, Đenović navodi da su brojne zadužbine Srpske pravoslavne crkve otkupljene “maltene za po jednu nemačku marku”.

“Ako ćemo da gledamo šta je pravedno, pola Banovog brda i Čukarice trebalo bi da se vrati Srpskoj pravoslavnoj crkvi i Katoličkoj crkvi. Državno finansiranje crkve je neka vrsta obeštećenja. Crkva je u restituciji dobila nazad mnogo hektara šume i njive, ali to je najmanji deo onoga što joj je oduzeto”, priča naš sagovornik.

Prema podacima Agencije za restituciju, Srpskoj pravoslavnoj crkvi vraćeno je 52.871 hektara poljoprivrednog, šumskog i građevinskog zemljišta, a Rimokatoličnoj crkvi 3.998 hektara.

Milioni od prodaje poštanskih markica

Brojna pitanja o crkvenim finansijama, na koja ni dan danas nije dobijen odgovor, otvorila su se 2019. godine. Tada su u poštama širom Srbije počele da se prodaju doplatne marke sa likom Svetog Save. Odštampano je 7,6 miliona markica po ceni od deset dinara.

Novac od prodaje otišao je u kasu Srpske pravoslavne crkve „za finansiranje građevinsko-zanatskih radova i radova na uređenju enterijera“ Hrama Svetog Save.

Iste godine, Vlada Srbije odlučuje da iz budžetskih rezervi isplati skoro milion evra za potrebe izdavanja ove doplatne markice.

„Hram Svetog Save nije samo verski objekat, već je i spomenik kulture. Pored kripte, koja je završena, tamo je planirana i izgradnja Kongresnog centra. Takođe, potrebno je napraviti i Patrijaršijsku arhivu, za koju nigde drugde nema dovoljno prostora” naglašava Đenović.

Tu je problematično da su građani Srbije novac od obaveznih doplatnih poštanskih markica izdvajali za gradnju pravoslavnog Hrama Svetog Save, koji se predstavlja kao projekat od „javnog interesa i najveće važnosti“, iako je država Srbija Ustavom definisana kao sekularna republika, a nisu svi građani Srbije vernici.

“Građani su veoma dugo, bili vernici ili ne, bili u obavezi da plaćaju markice. Meni je uz časopis ‘Glas islama’ iz Novog Pazara stizala doplatna markica za Hram Svetog Save. Hteli ne hteli, neki ljudi su morali to da plaćaju i tu se vidi favorizacija pravoslavne crkve”, objašnjava.

Poreske olakšice

Crkve su takođe oslobođene od poreza na osnovnu delatnost i imovinu, a imaju pravo na povraćaj PDV-a na robu koja je u funkciji bogosluženja.

Deo novca iz državnog budžeta odlazi na penzijsko, invalidsko i zdravstveno osiguranje sveštenika i verskih službenika, za šta se izdvaja oko 1,3 milijardi dinara. Tu je i novac za podršku sveštenstvu i monaštvu na Kosovu, ali i doprinos teološkom obrazovanju sveštenika i gradnji verskih objekata.

“Sveštenici i monasi svih registrtovanih verskih zajednica u Srbiji dobijaju sredstva u iznosu minimalca za osiguranja, godišnje je to oko 1000 evra godišnje po osobi. To su u suštini plaćeni porezi i doprinosi na osiguranje, što znači da je to novac koji država vraća državi”, zaključuje Draško Đenović.

Koliko novca ide u crkvu

Podataka o državnim sredstvima izdvojenim za rad SPC-a je malo. Poznato je da je Srbija iz budžeta za crkve i verske zajednice izdvojila od 2002. do 2016. godine 88 miliona evra, navodi se u istraživanju Insajdera. Iznosi se ne prikazuju objedinjeno, jer se sredstva izdvajaju preko različitih institucija – ministarstava pravde i kulture, kao i preko Kancelarije za Kosovo i Metohiju.

Da bi neka verska zajednica bila upisana u državni registar i time ozakonila rad uskoro će morati da, umesto svega stotinu, dostavi potpise 1000 punoletnih građana koji zahtevaju njenu registraciju.

Pravo na finansiranje iz budžeta imaju i verske obrazovne ustanove koje dobiju akreditaciju.

Iznos koji se dobija iz budžeta jeste vidljiv i zakonom preciziran, ali se gotovo na mesečnom nivou iz budžetskih rezervi Srpskoj pravoslavnoj crkvi uplaćuju dodatna vanredna sredstva.