Kome treba genocidni narod

...

Jedna od centralnih političkih i retoričkih teza zvaničnih predstavnika Srba na Balkanu jeste odbrana od optužbi da su Srbi “genocidan narod”. Ova odbrana se redovno plasira kao reakcija na stavove koji se javljaju u pojedinim ekstremnim krugovima, čime se politička debata usmjerava na pitanje kolektivne prirode jednog naroda. Međutim, svaka ozbiljna sociološka i pravna analiza polazi od jasne i nepobitne premise: genocidni narodi ne postoje. Pojam genocidnosti ne može se pripisati cjelokupnoj etničkoj ili nacionalnoj zajednici, jer narod nije homogen biološki ili moralni organizam. Ipak, odbacivanje koncepta kolektivne genocidnosti ne oslobađa jedno društvo potrebe da se suoči s pitanjem odgovornosti za zločine počinjene u njegovo ime.

Da bi se razumjela ova distinkcija, neophodno se osvrnuti na filozofska razmatranja Karla Jaspersa, koji je u svom djelu Pitanje krivice (1946) detaljno raščlanio oblike odgovornosti nakon Holokausta i pada nacističkog režima u Njemačkoj, razlikujući četiri oblika krivice – krivičnu, političku, moralnu i metafizičku – te različite oblike odgovornosti, pri čemu ih ne pripisuje kolektivno cijelom narodu. On jasno razdvaja kolektivnu krivicu od kolektivne odgovornosti. Krivica je uvijek individualna – pravna krivica se utvrđuje na sudu za konkretna djela, dok je moralna krivica stvar pojedinačne savjesti. S druge strane, kolektivna odgovornost jeste politička i građanska. Njemački narod nije u pravnom smislu bio “kolektivno kriv” za Holokaust, ali je snosio političku odgovornost da izgradi društvo koje iz korijena odbacuje nacističku ideologiju i odaje počast žrtvama. Suprotan primjer predstavlja višedecenijsko neprihvatanje političke i historijske odgovornosti Turske za genocid nad Armenima iz 1915. godine, gdje odbijanje države da se suoči s prošlošću održava historijsku traumu i onemogućava katarzu.

IRONIJA POLITIČKOG DISKURSA

Jesu li Nijemci i Turci genocidni narodi? Naravno da nisu. Snose li njihove države i političke elite odgovornost za genocid i odnos prema njegovim žrtvama? Van svake sumnje.

Upravo na ovoj granici između pojedinca i države nastaje ironija političkog diskursa u Srbiji. Dok zvaničnici glasno odbacuju tezu o “genocidnom narodu”, djelovanja državnih, vjerskih i političkih institucija često proizvode suprotan efekat, preuzimajući na sebe i cijele društvene strukture teret rehabilitacije osuđenih za najteže zločine.

Najupečatljiviji i najsvježiji primjer ove prakse odigrao se doslovno 7. septembra na sahrani generala Ratka Mladića na Topčiderskom groblju u Beogradu. Bivši komandant Vojske Republike Srpske, koji je pred Međunarodnim krivičnim sudom za bivšu Jugoslaviju pravosnažno osuđen za genocid i ratne zločine, ispraćen je uz najviše vojne počasti. Kovčeg su iz kapele na lafet prenijeli pripadnici Vojske Srbije, koji su držali i počasnu stražu, ispaljen je počasni plotun, a duvački orkestar je izvodio vojne marševe i pjesmu “Tamo daleko”.

Sahrani i opijelu u Crkvi Svetog Luke prisustvovao je sam vrh političkog i vojnog establišmenta Srbije, te predstavnici iz BiH i dijaspore. Pored Aleksandra Vulina i ministrice Milice Đurđević Stamenkovski, u ispraćaju su učestvovali i ministri u Vladi Srbije Nikola Selaković, Darko Glišić, Bratislav Gašić, Nenad Vujić i Nenad Popović, nekadašnja ministrica zdravstva Danica Grujičić, zastupnik Miloš Jovanović. Iz BiH su prisustvovali predsjednik SNSD-a Milorad Dodik, gradonačelnik Banje Luke Draško Stanivuković, bivši ministar unutrašnjih poslova RS Siniša Karan i ministar Radan Ostojić, dok je diplomatski legitimitet događaju dao ruski ambasador Aleksandar Bocan-Harčenko. Posebnu težinu događaju dalo je opijelo koje je, uz sasluženje stotina sveštenika, služio lično patrijarh Porfirije, poglavar Srpske pravoslavne crkve. Sahrani je prisustvovalo i nekoliko hiljada građana, pristiglih u organizovanim kolonama autobusa.

NIŠTA NIJE SLUČAJNO

Iako predsjednik Srbije Aleksandar Vučić nije lično prisustvovao sahrani na Topčideru, njegova politička i moralna odgovornost za ovaj čin ne može biti apstrahirana, jer je upravo on svojim cjelokupnim političkim djelovanjem postavio temelje ovakvog odnosa prema prošlosti. Njegov odnos prema Mladiću ima dug kontinuitet: od mladih radikalskih dana i političkog performansa kada je preko table s imenom Bulevara Zorana Đinđića lijepio natpis “Bulevar Ratka Mladića”, pa sve do savremenog predsjedničkog mandata. Neposredno pred sahranu, reagujući na upozorenja evropske komesarke za proširenje Marte Kos da Mladić kao osuđeni ratni zločinac ne smije biti sahranjen uz državne počasti, Vučić je kategorički odbacio te zahteve, poručivši: “Čuvaćemo dostojanstvo našeg naroda, čuvaćemo dostojanstvo naših građana. Briga mene šta kaže Marta Kos ili neko drugi kad imam narod, kad imam Prigrevicu i građane Srbije uz sebe.” Da prisustvo državnog aparata i porodice nije bilo slučajno, svjedoči i prisustvo njegovog sina Danila Vučića u prvim redovima među okupljenima.

Ispraćaj Mladića uz vojne počasti predstavlja logičan epilog decenijske medijske i političke rehabilitacije. U javnom diskursu dominantnih medija – uz izuzetak rijetkih nezavisnih glasova – Mladić je kontinuirano predstavljan kao junak. Banalizacija zločina išla je dotle da se Mladić, dok su mu tehničke okolnosti u Haagu to dozvoljavale, uživo uključivao u jutarnje programe televizija s nacionalnom frekvencijom, šaljući gledaocima poruke poput “ljubi vas deda Ratko”.

Genocidni narodi ne postoje. Ni Srbi, niti bilo koji drugi narod na svijetu, ne rađaju se sa žigom kolektivne krivice. Ali ko je onda onaj koji Srbima iznova, uporno i sistemski prišiva i nameće tu istu etiketu? Nisu to kritičari sa strane, međunarodni sudovi, niti zapadne diplomate. Etiketu genocidnosti sopstvenom narodu na čelo lijepe upravo oni koji se najglasnije kunu da ga od nje brane. Državni vrh koji organizira vojne počasti za osuđenika za genocid, crkveni poglavar koji mu pjeva opijelo i predsjednik koji prkosno poručuje da je u slavljenju zločina njihovo “dostojanstvo”, direktno izjednačavaju cio narod s jednim ratnim zločincem. Pretvarajući ličnu krivicu Ratka Mladića u državnu svetkovinu i nacionalnu svetinju, političke i duhovne elite Srbije svjesno uzimaju čitav narod za taoca. Oni su ti koji poručuju svijetu: Mladić, to smo svi mi. I u tome leži konačna ironija ove tragikomedije – najveći srbofobi i kreatori mita o “genocidnom narodu” ne sjede u Briselu ili Sarajevu, već na Andrićevom vencu i u Patrijaršiji.

Pravo novinarstvo košta, a mi nećemo da nas kupe tajkuni i korporacije. Podržite nas jednokratnom ili mesečnom donacijom. Vreme za to je sada!