Selo koje je bilo sedište rimskog municipijuma

Skelani su danas selo u opštini Srebrenica, na levoj obali Drine, u srednjem Podrinju, u kojem, prema poslednjem popisu stanovništva, živi nešto više od 800 duša. Međutim, pre oko 2.000 godina ovde je bilo sedište rimskog municipijuma, što govori o njegovoj tadašnjoj moći i raskoši.

U predrimskom periodu, teritoriju Skelana naseljavalo je ilirsko pleme Dindara, koje su Rimljani svojim dolaskom polako romanizovali. Na osnovu arheoloških istraživanja i epigrafskih natpisa, zna se da je u Skelanima bilo sedište Municipium-a Malevsiatium-a. Status municipijuma dobija između 69. i 79. godine pod carem Vespazijanom iz dinastije Flavijevaca. Važno je istaći kako je ovaj grad bio važan trgovački i administrativni centar u provinciji Dalmaciji.

Municipij je u antici označavao zajednicu ili grad uključen u rimsku državu. Nastajao je tako što se postojeće nerimsko naselje stavljalo pod rimsku vlast, kao što je to ovde bio slučaj. Imao je vlastitu samoupravu, njegovi stanovnici bili su u obavezi da plaćaju porez i da služe u vojsci. Međutim, nisu smeli da učestvuju u političkom životu, već su smatrani rimskim građanima bez prava glasa i nisu smeli da kuju novac.

Prostorna teritorija municipijuma Malvezacijuma nije se odnosila samo na područje današnjih Skelana, već se pružala sa obeju strana Drine, od Požege i Užica na desnoj obali, Skelana i Srebrenice na levoj obali, dok je na jugu obuhvatala prostor Višegrada sve do Rudog. Zahvaljujući brojnim kamenim spomenicima (nadgrobnim) sa natpisima pronađenim u Skelanima, zna se ime grada i njegovih službenika. Pronađen je natpis koji spominje gradsko veće i gradsku većnicu, a koji govori u prilog tome da se baš u Skelanima nalazi upravni centar municipijuma.

Značaj ovog mesta ogleda se u tome što je u antičko doba put doline Drine povezivao Sirmijum sa rudnicima olova i srebra na Drini. Jedan priključni put dolinom Saske reke povezivao je sa centrom rudarstva u Domaviji. Podrinjska komunikacija nastavljala se i na jugu, od Skelana prema Višegradu i dalje ka Saloni, odnosno Jadranskom moru. Iz ovoga je i jasno zašto je srebrenički kraj uz Drinu bio među najnaseljenijima u antici.

Čitavo područje Skelana, odlukom Narodne skupštine Republike Srpske 2009. godine, proglašeno je za kulturno dobro od izuzetnog značaja i nalazi se na listi Nacionalnih spomenika Bosne i Hercegovine. Zaštićena je površina od ukupno 280.908 m2.

U Skelanima su za posetioce vidljivi ostaci antičke vile (villa urbana) ukrašene izvanrednim podnim mozaicima, koji govore o njenom značaju i ekonomskom statusu vlasnika. Vila je iz kasnog 3. i ranog 4. veka, a nalazi se na lokalitetu Zadružni dom. Dosadašnja istraživanja pokazala su da je građevina pripadala imućnom meštaninu. Antička vila, koja je danas natkrivena, stradala je u požaru verovatno tokom najezde varvara u 4. veku. Ispod vile nalaze se ostaci starijih građevina koje datiraju od 1. do 3. veka. Iako njihova funkcija nije potvrđena, arheolozi pretpostavljaju da je reč o građevinama stambenog karaktera.

U vili je dokumentovano 11 prostorija, od kojih su dve sa apsidom, ulaznim hodnikom i unutrašnjim dvorištem sa peristilom. Imala je podno i zidno grejanje. Površinu podova od 140 m2 prekrivali su raskošni mozaici geometrijskih, vegetabilnih i figuralnih motiva, koji su prekrivali podove peristila, dvorišta i prostorije uz njih. Ostale površine vile prekrivene su malterom, dok su zidovi fresko-oslikani.

Posebno se ističe najlepše i najkompleksnije izvedeni mozaik sa glavom Gorgone Meduze, koji je zauzimao najveću prostoriju – smatra se da je bila deo privatnih odaja vlasnika vile. Predstava Meduze sa krupnim očima, kosom od zmija i krilima, u helenističkom i rimskom svetu imala je apotropejsko značenje – da “otera zlo” za domaćine i goste vile. Meduza je u antičkom svetu bila jedan od omiljenih prikaza i često upotrebljavanih. Prema grčkoj mitologiji, boginja Atina se naljutila i pretvorila Meduzu u odvratno čudovište – Gorgonu zbog njene veze sa Posejdonom, bogom mora. Imala je moć da svojim pogledom pretvori sve one koji je pogledaju u kamen. Ona je bila jedina Gorgona koja je smrtna, pa je zato njen ubica, Persej, mogao da je ubije, tako što je gledao njen odraz u štitu, a ne direktno u nju. Odsekao joj je glavu i kao takva mogla je i dalje da skamenjuje onoga ko je pogleda. Na osnovu ovoga se razvila simbolika da Meduzina glava štiti onoga ko je nosi, a u ovom slučaju, onoga ko živi u vili.

foto: ju arheološki muzej

Na lokalitetu postoje i konzervirani mozaici, od kojih se ističe dvostruki niz meandriranih svastika sa Solomonovim čvorom i floralnim motivom bršljana, različitim geometrijskim motivima i jedan koji podseća na mozaički tepih. Solomonov čvor je drevni simbol korišćen kao dekorativni motiv u mnogim kulturama širom sveta. On se sastoji od dve isprepletene petlje koje stvaraju neprekidni obrazac bez početka i kraja, predstavljajući večnost, jedinstvo i zaštitu.

Takođe, ovde se nalaze još tri arheološki istražena lokaliteta, a koja će se u neko bolje vreme ponovo istraživati: Brankova njiva (sa ostacima kanalizacije i vilom iz rimskog perioda), Baba Ankino dvorište (sa kasnoantičkom nekropolom, dvema bazilikama i ciglanom) i porta SPC (sa ostacima antičkih građevina).

Na ostatke rimske građevine prvi je skrenuo pažnju austrougarski putopisac Feliks Kanic krajem 19. veka, kada je putovao kroz srednje Podrinje. Potom, Ćiro Truhelka pronalazi rimske spomenike 1891. i 1895. godine. Već sledeće godine prva arheološka iskopavanja počinje austrougarski arheolog Karlo Pač. On je istražio kasnoantičku nekropolu, dve crkve, ciglanu i sakupio 80 rimskih spomenika sa šireg područja Skelana. Velika poplava Drine 1896. godine izazvala je klizište koje je zatrpalo crkvu nanosom. Zbog ove prirodne nepogode, na sreću istraživača, antički spomenici ostaju zatrpani u Skelanima čekajući bolje vreme.

Više od pola veka priča o dalekoj prošlosti Skelana bila je zaboravljena jer se verovalo da je Drina sve odnela i uništila. Međutim, to uopšte nije bilo tako. Prva amaterska iskopavanja na lokalitetu Zadružni dom sproveo je profesor istorije Vladimir Đurić iz Bajine Bašte 1960-ih godina otkrivši delove podnih mozaika unutar antičke vile. Nova arheološka iskopavanja na području Skelana započinje arheolog Muzeja Semberije Mirko Babić 2008. godine. Nakon toga formira se JU Arheološki muzej “Rimski municipium” i arheološka zbirka. Potom arheološka istraživanja i konzervatorsko-restauratorske radove nastavljaju stručnjaci iz drugih institucija iz Republike Srpske i Srbije.

Uprkos decenijskom zaboravu i usled prirodnih nepogoda, rimska prošlost Skelana ponovo je ugledala svetlost dana zahvaljujući entuzijazmu i posvećenosti istraživača. Buduća istraživanja rasvetliće mnoge nejasnoće ovog značajnog lokaliteta, obogatiti naše razumevanje prošlosti i učiniti ga nezaobilaznom destinacijom za turiste sa obeju strana Drine.