Od Topole i Gornje Crnuće

Moderna srpska država u prvoj polovini 19. veka menjala je prestonicu nekoliko puta.

U vreme Prvog srpskog ustanka (1804–1813) može se reći da je Topola, selo u Šumadiji u kome je živeo i najčešće boravio vožd Karađorđe, bila nezvanična prestonica iako je Vlada (Praviteljstvujušći sovjet) od 1807. godine zasedala u Beogradu. Karađorđe je u Topoli podigao pravougaoni grad sa kulama i četiri kapije, u kome su se nalazili njegov dvor, crkva, kao i kasarna i garnizon koji su predstavljali vojni centar ustanka.

...

Vođa Drugog srpskog ustanka (1815) Miloš Obrenović, podigao je, zajedno sa braćom, još u jesen 1814. godine, novu kuću u selu Gornja Crnuća pod planinom Rudnik, pa je u njoj i kao vladar živeo do 1818. godine. Iako je Obrenović povremeno morao boraviti i u Beogradu, ipak se za Crnuću može reći da je u periodu od 1815. do 1818. godine bila prestonica države. Naravno, i Crnuća i Topola su to bile samo uslovno pošto u njima, sem vladara, nisu bili smešteni i drugi visoki organi državne vlasti.

Od 1818. do 1839. godine prestonica Srbije bio je Kragujevac, varoš u Šumadiji, gde je Miloš Obrenović najpre podigao konak za sebe a potom, u istom dvorištu, još nekoliko zgrada za stanovanje u šumadijsko-orijentalnom stilu, koje su ulazile u zajednički dvorski kompleks. U Kragujevcu su za to vreme bile smeštene i sve vrhovne državne ustanove (sudske, vojne, političke) i u njemu su, do proglašenja Ustava iz 1838. godine, držane sve narodne skupštine. U međuvremenu je postao i crkveno središte zemlje jer se u njemu, nedaleko od kneževog konaka, smestio crkveni poglavar, mitropolit Petar. Sem u Kragujevcu, knez je često boravio i u Požarevcu i u Beogradu, gde je 20-ih godina podigao lepe konake. U Kragujevcu je knez radije primao i sve strane predstavnike, ali su oni boravili isključivo u Beogradu i zatražili su da mu akreditive ubuduće tu i predaju (u Topčiderskom konaku ili Konaku kneginje Ljubice).

Sredinom 30-ih godina, posle proglašenja države (1830) na svečanosti u Beogradu (na Tašmajdanu), knez Miloš je shvatio da prestonicu mora da preseli u Beograd. U to vreme izgrađeni su konaci u Topčideru, nadomak Beograda, u samoj beogradskoj varoši (Konak kneginje Ljubice) i nekoliko lepih državnih zdanja u Savamali, izvan varoških zidova. Konak kneginje Ljubice i Konak u Topčideru, zidani od cigle i kamena, u klasičnom balkanskom stilu, dve su najsolidnije građevine koje su Srbi do tada imali u Beogradu. Obe su do danas sačuvane.

foto: privatna arhiva

Tako je u poslednje tri godine prve vladavine kneza Miloša (1836–1839) Kragujevac naglo počeo da gubi politički značaj u odnosu na Beograd. Iako se kod kneza smanjivalo interesovanje za promenu prestonice, u Beogradu su, upravo u tom periodu, već boravili prvi strani konzuli (austrijski, engleski, ruski, francuski), koji su na tome insistirali. Ojačana kneževa opozicija, predvođena Savetom, posle proglašenja Ustava iz 1838. godine, takođe se zalagala da Beograd postane nova prestonica države. Dok se Obrenović naglo, sve jače počeo vezivati za Kragujevac, udaljen od diplomatskih predstavnika velikih sila, ustavobraniteljska opozicija je u Beogradu, upravo kod beogradskog vezira i stranih konzula, videla zaštitu u slučaju sukoba sa knezom.

Dan pred knežev pad, 12. juna 1839. godine, Državni savet uspeo je da preseli prestonicu u Beograd. Iduće godine, međutim, knez Mihailo Obrenović opet je vratio prestonicu u Kragujevac, ali za kratko: već 7. maja 1841. godine ustavobranitelji, podržavani od Turaka i Rusa, premestili su vladu (“Centralno pravlenije”) u Beograd. Od tada je on i zvanično prestonica Srbije, jer su se, uz kneza, u njemu nalazili i Državni savet i Vlada – kao centralni državni organi. Pitanje prestonice Srbije time je bilo konačno rešeno.

Beograd je 1839. godine imao 12.703 stanovnika i 1.389 kuća. Delio se na srpsku i tursku varoš – zajedno opasane visokim zidom – na prostoru od Stambol kapije do Kalemegdana – turske vojne tvrđave sa garnizonom i sedištem beogradskog vezira. Pored Srba i Turaka, u Beogradu je, naročito na dunavskoj strani (Dorćolu i Zereku) živeo i veliki broj Jevreja, Dubrovčana, Cincara i Grka. U varoši su postojale i džamije (čak 11 u samoj varoši), i crkve, i sinagoge. Upravo u to vreme, izvan bedema i varoških kapija počela se širiti, prema Savamali, Terazijama i Tašmajdanu, nova srpska varoš. Izgradnjom varoši van gradskih zidova naglo se počeo povećavati i broj stanovnika prestonice. Ipak, prema britanskom putopiscu E. A. Pejtonu, Beograd je 1843. godine u dve važne stvari ostajao “orijentalan kao da je na Tigru ili Baradi – po osvetljenju i pločnicima”. Vrlo brzo se i na tim “detaljima” poradilo. Početkom 1844. godine, na zahtev Upraviteljstva varoši Beograda, popečitelj vnutreni dela (Ilija Garašanin) odobrio je numerisanje kuća (“da table ove bez razlike jednake i jedne boje zagasito plave budu, a numere na njima bele”) i administrativnu podelu Beograda na “varoš vnutrenju u šancu” i “varoš spoljašnju izvan šanca” . Februara 1848. godine prestonica je prvi put dobila zvanične nazive 30 najvažnijih ulica (“sokaka”). Već 1846. godine Beograd je imao 14.170 stanovnika, a na kraju ustavobraniteljskog režima, 1859. godine, 18.900 lica.

Drugim rečima, od početka do kraja ustavobraniteljskog režima, od 1839. do 1859. godine, Beograd je dobio 6.197 novih stanovnika, što je za tadašnje vreme i ukupan broj stanovnika bio popriličan porast. Još više je došla do izražaja promena njegove fizionomije, pojava nove, građanske klase, duhovne i građanske aristokratije koja se preoblačila iz orijentalnog u evropsko odelo, širila evropske ideje u političkom i svakodnevnom životu i donosila u srpsku prestonicu nova zanimanja, ideje i običaje. Zanimljivo je da su već u leto 1844. godine stanovnici Beograda najstrože opomenuti zbog jedne nove pojave, a to je da su se na Savi, naročito “ispred Đumruka” (carine), pojedinci počeli kupati “nagi goli”. Upraviteljstvo varoši Beograda bilo je primorano da ih otera gde nisu “svetu na vidiku”, a i tamo nipošto da se ne kupaju “nagi goli no u gaćama”.

Za Matiju Bana, pristiglom u Beograd 1844. godine, nova srpska prestonica se još uvek činila kao turska varoš, koja čak podseća i na sam Carigrad, naročito zbog kuća koje se “gube u moru zelenila”. On je u njemu tada nabrojao svega “osamnaest kuća solidno građenih po evropskom ugledu”, ali, primetio je, “to je grad koji se izgrađuje. Nameštaj je u kućama orijentalni koji počinje da se meša sa evropskim (…) Ženska nacionalna nošnja je bogata i otmena, običaji jednostavni ali svojstveni. I pored izvesnih sličnosti sa ostalim orijentom, sve ovde ima jedan svojstven izraz koji može vrlo mnogo da se dopadne (…) Od stranih jezika se govori nemački i grčki, francuski je vrlo redak, a talijanski se i ne čuje. Od naučnih institucija postoje osnovne škole, gimnazija, licej i teološki seminar. Pored ovoga postoji i jedno literarno društvo. Izlaze i zvanične novine i jedan literarni časopis…”.

Deceniju kasnije, to je već bio Beograd, u kome se bogata građanska klasa oblači isključivo evropski, za čijim trpezama se jede paradajz (“patlidžan”) iz uvoza, morska so i druga hrana iz uvoza, spava se u pravim (uzdignutim od poda) krevetima, a ne na slamaricama i podu, gosti dočekuju u salonima sa kaljavim pećima, u kome, zaslugom Anastasa Jovanovića, nastaju prve fotografije (dagerotipije i talbotipije) na kojima “prazne i mirne ulice grada iz pedesetih godina imaju atmosferu neke tihe melanholije”, i u kome se otvaraju stalne fotografske radnje za portrete najviših činovnika.

Knez Karađorđević (1842–1858) je prvi srpski vladar koji je sve vreme odsedao u Beogradu kao novoj prestonici. Svi ostali nakon njega su ga sledili.