Klavir Nine Kirsanove

Kada sam pre nešto više od godine pisao tekst o tri talasa Rusa u Novom Sadu (“Vreme” br. 1669-70), bilo je to u prvoj godini rata u Ukrajini kada su izbeglice iz Rusije tek počele da masovnije pristižu u Srbiju. U međuvremenu, oni su, kako se Andraš Urban našalio u predstavi Bilo jednom u Novom Sadu, postali “najveća nacionalna manjina u gradu”, pretekavši najbrojnije Mađare.

Čini se da svaki drugi putnik voza “Soko” priča na ruskom ili ukrajinskom, da se istim jezikom govori za svakim drugim stolom u baštama kafića i restorana u Zmaj Jovinoj ulici… Karaoke-žurke i pab-kvizovi na ruskom postali su uobičajena pojava u gradu, naši novi sugrađani otvaraju svoje restorane, koktel-barove (u kojima se ne puši!), kulturne centre, dečije vrtiće… Sa druge strane, veoma su inkluzivni kada je reč o konzumaciji kulturnih sadržaja. U Sinagogi, na koncertu “Hašire”, hora Jevrejske opštine Novog Sada, i levo i desno od mene sedele su ruske porodice i uživale u muzici na hebrejskom, jidišu i ladino jeziku. Na Božićnom koncertu u novosadskoj Crkvi Imena Marijinog (katedrali) bilo je vidljivo da je svaki treći posetilac Rus. Publika u Baletu i Operi u Novom Sadu i Beogradu sada je već gotovo većinski – ruska i ukrajinska.

U takvoj atmosferi 2. februara u Srpskom narodnom pozorištu u Novom Sadu otvorena je izložba Beli Rusi i renesansa srpskog pozorišta koja govori o značajnom uticaju ove zajednice na sve segmente teatra u Kraljevini Jugoslaviji u međuratnom periodu – balet, operu, dramu, kostimografiju, scenografiju…

Konstantin Mukhanov je mladi ruski IT stručnjak koji je u jednom momentu počeo da se bavi i režijom. Od pre dve godine, sa suprugom koja je ilustrator i dvoje male dece, deo je velike ruske zajednice u Novom Sadu. U novosadskom Pozorištu mladih ove sezone postavlja dečiju predstavu Olovni vojnik i tako vek nakon događaja o kojima govori pomenuta izložba nastavlja tradiciju uticaja ruskih migranata na srpski teatar. Dok pijemo čaj, pokazuje mi grupe na društvenoj mreži Telegram preko kojih ovdašnji Rusi komuniciraju. “Oni koji su došli pre 10 godina kada je počeo konflikt u Ukrajini, nalaze se na Fejsbuk grupama, dok se mi koji smo stigli u protekle dve godine okupljamo isključivo preko Telegrama!”, objašnjava Konstantin.

A ko su bile Konstantinove slavne preteče pre 100 godina i koje su njihove zasluge?

Osnivanje baleta, veliki doprinos razvoju opere, profesionalizacija scenografije i kostimografije, uticaj na režiju – za sve su to, između ostalog, zaslužni ruski doseljenici. Donose iskustvo Moskovskog hudožestvenog teatra, Boljšoj teatra te petrogradskih Aleksandrinskog i Marijinskog teatra, ali i ostalih ustanova u kojima su stvarali, dolaze nakon saradnje sa Stanislavskim, Nemirovič-Dančenkom, Mejerholjdom, Anom Pavlovom, Fjodorom Šaljapinom i mnogim drugim legendarnim stvaraocima.

foto: promo

Njihove biografije koje su predstavljene na izložbi, a koju su Petrovaradin Media i Color Media Communications organizovali u saradnji sa Muzejom pozorišne umetnosti Srbije, zaista su impresivne. Njihovi životi i karijere započinju u Moskvi, Petrogradu ili Varšavi, a završavaju se na mestima kao što su Boston, Čile, San Francisko…

Malo njih je ostalo i umrlo u Srbiji poput balerine Nine Vasiljevne Kirsanove (Moskva, 1898 – Beograd, 1989). Od ranog detinjstva Nina je posećivala pozorište i baletske izvedbe, pohađala baletsku školu i bila učenica čuvenog Aleksandra Gorskog. Već od 1916. počinje da nastupa kao balerina. Period nakon Oktobarske revolucije i građanskog rata provodi u Poljskoj i nastupa u poljskim pozorištima zajedno sa čuvenim baletskim igračem Aleksandrom Fortunatom, Poljakom koji se školovao u Moskvi i zajedno sa njim 1923. prihvata angažman u Bukureštu.

foto: promo

Kirsanova i Fortunato su se beogradskoj publici prvi put predstavili 7. novembra 1923. Veliki uspeh tokom gostovanja doveo je do toga da im uprava Narodnog pozorišta ponudi angažman koju su umetnici prihvatili, verovatno zbog odličnog odnosa sa Jelenom Poljakovom, tada jedinom primabalerinom u beogradskom pozorištu. Aleksandar Fortunato je angažovan kao prvi igrač, reditelj i direktor Baleta Narodnog pozorišta u Beogradu. Nina je 1926. napustila Beograd i sa velikim uspehom nastupala po Evropi i svetu sa raznim baletskim trupama, od kojih je posebno važan angažman u trupi Ane Pavlove. U Narodnom pozorištu u Beogradu biće angažovana još tri puta.

Ninin klavir danas poseduje princeza Danica Karađorđević. Dobila ga je na poklon od oca, slikara Cileta Marinkovića, a on ga je kupio od Nininog znatno mlađeg partnera koji ju je nadživeo.

Pomenuta Jelena Dimitrijevna Poljakova (Ribinsk, Rusija, 1884 – Santjago, Čile,1972), balerina, koreograf i pedagog, sasvim sigurno je jedna od najzaslužnijih osoba za uspostavljanje Baleta Narodnog pozorišta u Beogradu i njegov razvoj. Bila je članica slavnog Marijinskog teatra iz Petrograda u kome je bila i solistkinja. Na evropskim turnejama nastupala je sa velikom baletskom zvezdom Anom Pavlovom, kao i sa čuvenom trupom Sergeja Pavloviča Djagiljeva u Parizu. Staž u Narodnom pozorištu u Beogradu započinje 1922/1923. Bila je primabalerina u pet sezona, a ogroman doprinos dala je svojim pedagoškim radom u Glumačko-baletskoj školi Narodnog pozorišta i u svojoj privatnoj baletskoj školi školujući gotovo sve značajne baletske umetnike u Srbiji između dva svetska rata. Kralj Aleksandar dodelio joj je orden Svetog Save V reda. Beograd je napustila 1943. godine i nastanila se u Čileu 1949. gde ostaje do kraja života.

foto: promo

Značajan trag u pozorištu na ovim prostorima ostavila je i umetnička porodica Froman: Margarita Petrovna Froman – balerina, koreograf, pedagog; Maksimilijan Maks Petrovič Froman, baletski igrač; Pavle Petrovič Froman, slikar, scenograf i kostimograf i Valentin Petrovič Froman, baletski igrač.

Porodica Froman doselila se u Kraljevinu SHS 1921. Najpoznatiji od njih, Margarita i Maks Froman bili su solisti Boljšoj teatra u Moskvi, a potom članovi Ruskog baleta Djagiljeva. Margarita je bila šef baleta, primabalerina i reditelj Baleta Narodnog pozorišta, a Maks prvi igrač i uglavnom su nastupali zajedno. Posle Drugog svetskog rata otišli su u SAD.

Jurij Ljvovič Rakitin (pravo prezime mu je Jonjin) rođen je u Harkovu 1882. a umro u Novom Sadu 1952. godine. Veoma rano je postao zaljubljenik u pozorište. Nakon mature organizovao je diletantske predstave u kojima je i sam glumio. U Petrogradu je završio trogodišnju Glumačku školu pri imperatorskim teatrima, u klasi velikog glumca Vladimira N. Davidova. Pred sam diplomski, iz obzira prema očevom državnom zvanju, Jurij Ljvovič Jonjin uzima umetničko ime Rakitin.

foto: promo

Ubrzo potom ga je angažovao Teatar-studio kojim je rukovodio buntovni Vsevolod E. Majerholjd. Tokom Oktobarske revolucije 1917. zatekao se u Petrogradu kao afirmisani reditelj i asistent Majerholjda. Pošto su usledili nepodnošljiva glad, smanjene mogućnosti za profesionalni rad, a sam Rakitin nije delio ideje “crvenih”, preselio se na imanje rođaka pored Gomelja (današnja Belorusija) gde su mu već bili žena i jednogodišnji sin Nikita. Godine 1920. napušta otadžbinu, u koju se nikada više neće vratiti.

Na poziv Milana Grola, upravnika Narodnog pozorišta u Beogradu 1921. ulazi u svet jugoslovenskog i srpskog pozorišta. U beogradskom Narodnom pozorištu režirao je do 1947. Zbog određenog ideološkog neslaganja, oduzeta mu je režija Kola mudrosti dvoja ludosti Ostrovskog i biva penzionisan kao nepodoban. Iste godine u Novom Sadu je režirao tri predstave i nakon toga postavljen za stalnog reditelja Srpskog (tada Vojvođanskog) narodnog pozorišta u Novom Sadu, u kojem ostaje do smrti 1952. godine. U tom periodu režirao je deset predstava.

Pored rediteljskog posla, Jurij Rakitin bavio se i pedagoškim radom. U Glumačkoj školi u Beogradu kod njega su učili: Raša Plaović, Mata Milošević, Milan Ajvaz, Dara Milošević, Nevenka Urbanova, Bora Hanauska, Teja Tadić i drugi. Glumu je predavao i u Novom Sadu, prvo u Dramskom studiju, a potom u Državnoj pozorišnoj školi. Režirao je dve predstave (1949) svojih učenika, među kojima su se isticali Stevan Šalajić i Mira Banjac. Sahranjen je u Novom Sadu, na Ruskoj parceli na Uspenskom groblju. Veliki deo njegove zaostavštine (dnevnici, dokumenta, rukopisi, fotografije) nalazi se u Pozorišnom muzeju Vojvodine.

Na otvaranju izložbe u Beloj Crkvi prošle nedelje govorio je i Vladimir Kasteljanov, potomak ovdašnjih Belih Rusa, poslednji preživeli u ovom mestu. Kasteljanov je i osnivač malog porodičnog mauzoleja Ruska soba u kojem se čuvaju memorabilije vezane za bistvovanje ove zajednice u Beloj Crkvi. Kada sam pre dve godine posetio ovo mesto, imao sam prilike da na zidovima vidim 53 crteža i akvarela na kojima su sva veća mesta na putu od Rusije do Bele Crkve, koje je uradio rođeni deda Vladimirove supruge Valentine, Ivan Pavlovič Trofimov. Ovde se čuva i dedin štap u koji je on urezivao imena važnijih mesta sa datumima, na putu od Poltave i Vladikavkaza, Sevastopolja – sve do Bele Crkve.

Izložba se do 21. februara može videti u Narodnom muzeju u Beloj Crkvi, dan kasnije biće predstavljena beogradskoj publici u Ruskom domu, a već 27. februara seli se u Dom kulture u Novom Bečeju, još jednom centru Belih Rusa u međuratnom periodu.