Crvenokosa boginja iz neolitskog smeća

Najspektakularniji i možda najpoznatiji artefakat sa područja Srbije iz perioda neolita, Crvenokosa boginja, nije pronađena, kako bi se očekivalo, na centralnom mestu neke neolitske kuće ili u građevini koja bi imala veze sa religijskim obredima. Boginja je pronađena u – neolitskom smeću.

Naime, slavna glinena figurina otkrivena 1989. godine na lokalitetu Donja Branjevina kod Odžaka u južnoj Bačkoj, pripada ranom neolitu i takozvanoj starčevačkoj kulturi. Njenoj lepoti doprinose neobične dimenzije (visina čak 38 centimetara) i crveni pigment kojim je obojena duga kosa začešljana unazad i oblikovana sa dosta detalja. Telo boginje je donekle tipično za taj period – velika zadnjica i neugledan gornji deo celoj figurini daju falusoidni oblik.

Upravo ti naglašeni polni atributi, a naročito izrazita majstorska veština kojom je izvajana, naveli su istraživače da prvobitno za figurinu tvrde da prikazuje žensko božanstvo. Međutim, Crvenokosa boginja ima jednu nogu kraću od druge i ne može samostalno da stoji – izgleda da nije bila pravljena da bude izložena pred članovima zajednice. I konačno, baš zato što je bačena u jamu za otpad sa drugim smećem, pitanje njene “božanske prirode” ostaje otvoreno za tumačenja.

foto: prof. dr dušan mihailović

PRVI POLJOPRIVREDNICI

Starčevačka kultura je, inače, trajala od oko 6200 do 5500 godina p. n. e. i vremenski je smeštena između kulture koja je otkrivena kod Lepenskog Vira i vinčanske kulture, među kojima je razmak od blizu hiljadu godina. “Tokom tog perioda, u stvari, dolazi do potpunog preokreta u načinu života, što za sobom nosi značajne promene u društvu, ekonomiji i svim drugim sferama svakodnevnog života”, navode autori nedavno objavljene arheološke enciklopedije Koreni evropske civilizacije (Mladinska knjiga Beograd, 2023), prof. dr Dušan Mihailović, dr Jasna Vuković i dr Boban Tripković, arheolozi sa Filozofskog fakulteta Univerziteta u Beogradu. “Taj preokret se, pre svega, ogleda u početku proizvodnje hrane. Drugim rečima, ljudi se više ne oslanjaju na lov i sakupljanje, već počinju da obrađuju zemlju, seju žitarice i gaje pripitomljene životinje. Taj, najraniji period neolita na prostoru današnje Srbije predstavlja starčevačka kultura”.

Koreni evropske civilizacije su inače luksuzno i impresivno izdanje i detaljna hronologija istraživanja daleke prošlosti na ovim prostorima. Ilustrovana sa oko 500 fotografija i skica, ona svedoči ne samo o drevnim ljudima i životu u različitim istorijskim dobima i kulturama, već i o predanom višedecenijskom istraživačkom radu velikog broja arheologa. Dodatni međuslojevi su i svedočenja o odnosu države prema arheološkom nasleđu, saradnji sa naučnom zajednicom u svetu, borbi za sredstva za istraživački rad i mnogi drugi.

Još značajnije je što se radi o prvom sveobuhvatnom pregledu arheoloških istraživanja praistorije na prostoru Srbije od kraja 19. veka do danas, kao i pregledu života praistorijskog čoveka sa naglaskom na tri kulture – Lepenski Vir, Starčevo i Vinča. Danas je možda jednako važno što se knjiga temelji na naučnim dokazima i ne bavi se raznim izmišljenim teorijama i zavodljivim senzacionalističkim tvrdnjama kojima pseudoarheologija ovog doba obiluje.

foto: prof. dr dušan mihailović

NAZAD U ISTORIJU

I dok su neolitske naseobine na prostoru naše zemlje poslednjih decenija dobile značajnu medijsku pažnju, ne može se isto reći i za ranije periode i priče o prvim došljacima na Balkanu, koje je ova knjiga takođe obuhvatila. Naime, drevni hominini, ljudski preci iz Afrike prešli su u Evropu pre više od milion i po godina, o čemu svedoče najstariji tragovi nađeni u Gruziji i Španiji. To je bio Homo erectus, koji je bio niže građe i manje lobanje od kasnijih pripadnika roda Homo. Smatra se da su ljudski preci trajno naselili Evropu tek pre oko 800 do 670 hiljada godina, kada je klima postala povoljnija.

Balkan je, prema paleolozima, predstavljao glavni koridor između jugozapadne Azije i srednje i zapadne Evrope i neka vrsta pribežišta u vreme hladnih perioda, glacijala, kada su se ljudske zajednice kretale ka toplijim džepovima. Zato ne iznenađuje što je na našim prostorima nađeno mnoštvo ostataka raznovrsnih drevnih kultura paleolita.

Kako se navodi u knjizi Koreni evropske civilizacije, najraniji tragovi ljudskog prisustva u Srbiji, stari više od milion godina, nađeni su u selu Petrovac nedaleko od Leskovca, na obroncima planine Radan. Ovo selo niklo je na obodu kaldere vulkana – ulegnute jame koju za sobom nekad ostavljaju veliki vulkani. Na rubu kaldere se formiralo mnoštvo kalcedona i drugih minerala pogodnih za pravljenje oruđa, a prvi evropski ljudi su te minerale skupljali, obrađivali i nosili sa sobom, pa su njihovi tragovi razneseni na mnoštvo lokacija.

Najstariji čovekovi ostaci pronađeni na tlu naše zemlje su oni iz pećine Male Balanice (selo Sićevo kod Niša) gde je početkom ovog veka pronađena vilica čovekovog pretka datirana na između 500.000 i 400.000 godina p. n. e. Ovo još nije bio Homo sapiens, već njegov najraniji direktni predak koji je neko vreme bio savremenik neandertalaca. U to doba ljudi koriste kameni alat – okresane oblutke i zašiljene klinove, i verovatno još ne love krupne životinje niti posebno vode brigu o sahranjivanju. Ne žive isključivo u pećinama, kako se inače misli, već provode vreme na otvorenom, u blizini reka, jezera i močvara. Otkrivaju ležišta kremena pored kojih dižu logore i skupljaju sirovinu, a onda ga prenose i na druge lokacije. Od kremena prave okresane artefakte sa kojima obrađuju kožu, krzno i meso.

Pre oko 400.000 godina počinju da prave predmete od drveta – naročito koplja, međutim, ostaci drveta i drugih organskih materijala nisu pronađeni na nalazištima u Srbiji. Ipak, nađeno je kamenje kojim su, pretpostavlja se, obrađivali drvo. Dok je u najdubljem sloju pećinskog sistema Male Balanice pronađena pomenuta drevna vilica uz okresani kamen, u nešto višim slojevima nađeni su kameni artefakti od pre oko 240.000 godina koji su pripadali neandertalcima, zajedno sa kostima kozoroga, divokoze, jelena, nosoroga, konja i drugih životinja. Ostaci ove vrste nađeni su i u obližnjoj Velikoj Balanici gde je otkriveno vatrište datirano na oko 340.000 godina, jedno od najstarijih u Evropi, kao i na hiljade neandertalskih artefakata.

Ovako počinju priče o višedecenijskim istraživanjima praistorije na prostoru Srbije koja su započela u doba Jovana Cvijića i Đoke Jovanovića i bila tek sporadično nastavljana sve do polovine 20. veka, kada ponovo postaju intenzivna. I dok su početkom 21. veka i dodatno osnažena, može se reći da je ovim sveobuhvatnim pregledom dosadašnja arheologija praistorije postala zaokružena.