Toksična veza

Ako zamislimo utopiju, a za mnoge i košmarnu distopiju, istorijskog pomirenja Srbije i Hrvatske, vrlo ćemo lako zamisliti propagandne mašinerije obe države kako se, u sklopu niza bilateralnih sporazuma, praktično i kreativno usaglašavaju. Pored toga što u kratkom roku više ne bi bio greh reći “hleb” ili “kruh” tamo gde ne treba, za samo nekoliko meseci počelo bi koprodukcijsko snimanje i emitovanje telenovele o Srbinu i Hrvatici koje bi Afrodita vukla od jedne do druge prepreke. I već oko 50. epizode merači javnog mnjenja na obe strane pokazali bi sasvim zadovoljavajuće, a do tamo neke 74. epizode čak i impozantne rezultate.

Nemogući napor zagrebačko-beogradskog dvojca dramskih pisaca, Neve Lukić i Viktora Radonjića, da zajedničku dramu P(j)eščanik postave na pozornicu podrazumevao je brojna učtiva odbijanja sa obe strane granice, sve dok ga pregalaštvo i vizija rediteljke Jasmine Večanski Kujundžić nije dovela na scenu Kulturnog centra Pančevo, gde je do sada izveden dvaput, a komad je nedavno, mada mu prema zamisli bolje odgovara veći prostor, postavljen i na malu scenu Ateljea 212. Ova petogodišnja odiseja perspektivnog dramskog dvojca da materijalizuje svoj dramski tekst, sa zapletom upravo o “zabranjenoj ljubavi”, svedoči, naravno, o snazi zabrane, čiji su razlozi svima poznati, ali i o tome da ni ljubav ne treba potcenjivati.

Ljubavni zaplet u P(j)eščaniku ujedno je i okvir i lakmus, što je po sebi ambiciozan zahvat, jer će Zagrepčanka (Jelena Đulvezan Milković) i Beograđanin (Miloš Lazarov) ubedljivošću svojih unutrašnjih i interpersonalnih sukoba morati ne samo da otope sa obe strane brižljivo negovani, zamrznuti međudržavni konflikt, što bi svakako bio melodramski kliše, već i da se odupru samom temom nametnutoj tendenciji pseudobrehtovskog angažovanog moralisanja, koje nam se tako često podvaljuje kao umetnost. Jer radi se o predstavi avangardnog teatra, na samoj ivici performansa, sa elementima pozorišta senki, čak i modernog baleta, sa isprepletanim filmskim sekvencama na video-bimu, dakle, vrlo hibridne strukture, o predstavi kojoj bi kao tematski pandan mogao da posluži, recimo, Ežen Jonesko i njegov klasik Nosorog.

Slično onome kako se Jonesko, kao i Kaneti u svoje vreme, bavio problemom amorfizacije ličnosti u masi – “Koji mi?” odjekuje pozornicom očajno pitanje Beograđanina, možda i najbolje ilustrujući dramsku situaciju, jer “ja nije mi” – tako i Lukićeva i Radonjić polaze od nacionalističkih tabua i stereotipa koji na spoljašnjem planu služe nacionalnim homogenizacijama, dok na individualnom planu samo razbuktavaju eros. Rediteljsko rešenje za personifikaciju erotskog varničenja ujedno je i ekonomično i efektno: dok su Zagrepčanka i Beograđanin veći deo predstave fizički razdvojeni, levo i desno, na Zapad i na Istok, na scenu povremeno ušetava savremena Afrodita (Jovana Urošević) u vidu izazovno obučene i provokantno raspričane televizijske voditeljke.

U ljubavnom zapletu elegantno se razbija starovremenski stereotip o beogradskom donžuanu koji odlazi na poslovni put u Zagreb da udara recke. U P(j)eščaniku je polazna tačka upravo obrnuta, jer Zagrepčanka dolazi na poslovni boravak u Beogradu, ni manje ni više nego kao kustoskinja muzeja koja će nekoliko nedelja provesti na stručnom usavršavanju. U jednom trenutku, kada je u kovitlacu ove toksične veze dovedena do ključanja, ona će svoj dolazak u Beograd oholo uporediti sa odlaskom u Afriku, da bi avanturu sa Beograđaninom – tipskim luzerom, razvedenim, bez stalnog posla, sa umetničkim ambicijama, dovoljno očajnim da se zaljubi – skoro rasistički uporedila sa erotskom gimnastikom sa nekim Afroamerikancem na proputovanju kroz Ameriku.

Upravo ovakva preterivanja ukazuju na obrtanje peščanog sata, jer ovaj pogled sa visine ne odražava isključivo feministički uzlet, što bi bilo nedovoljno probitačno, čak ne toliko ni klasnu razliku između Zagrepčanke i Beograđanina, ma koliko u pozadini odjekivale varijacije na muzičku temu Bandiera rossa, već pre svega odražava jedan u međuvremenu otvoreno kolonizatorski narcizam Zagreba, kao samoproglašenog centra, prema poslovično orijentalnom i necivilizovanom Beogradu. Ono, međutim, na šta Zagreb u novoosvojenoj ohololosti ne računa, to je da će mu Beograd uzvratiti upravo hrvatskim značenjem reči “pješčanik”, naime “ograđenim prostorom za igru djece u pijesku”, uzvratiće mu, dakle, ni manje ni više nego jezički, jer će kolonizator sa Zapada, samim stupanjem u razgovor, a kamoli u erotski odnos, morati da klekne u pi(j)esak, da se infantilizuje, čime se ponaša upravo suprotno svojoj nameri, zbog čega izneverava i ljuti sebe samog, što magnetiše spiralu unutrašnjeg sukoba.

Jezik, dakle, nije samo propagandni instrument. Jezik je sama psiha. Nije zbog toga slučajno što sam midpoint, kulminaciju drame, zauzima muzičko-vizuelno-plesna deonica u kojoj se iz off-a čuje glas crkvenog pojanja. Ovo pojanje na ironičan način osvešćuje i vo vjeki vjekov cementira razlike između hrvatskog i srpskog jezika, čime rečnici oba jezika postaju molitvenici, sa esencijalističkim uporištima u dva potpuno odvojena nacionalna bića, čije je postojanje doduše nemoguće dokazati, ali se u njih, dakako ili dapače, mora v(j)erovati. Srećom, predstava kojoj je sve do ove tačke pretila opasnost da sklizne u ideološki pamfletizam prema pomiriteljskoj recepturi iz, upravo evropskog, kolonijalnog centra, u drugoj polovini se okreće krvi i mesu, scenskoj konkreciji, dramskom sukobu dvoje aktera na pozornici, subverzivno tražeći razrešenje sa onu stranu jezičko-ideološkog okvira, sa onu stranu korektnosti, gradeći time most koji se ne da izraziti diskurzivno, već samo onim što umetnost čini umetnošću.

Sporedni lik vojnika (Zoran Ratković), čije se sporadično pojavljivanje na početku može doživeti u psihodelično-simboličnom ključu, pri kraju predstave dobija zanimljivu funkciju u zapletu, konkretizujući se iz flešbeka u jednoj vrlo slojevitoj ljubomornoj sceni, čime nam pozorišna umetnost još jednom pokazuje da je njeno dejstvo nesvodivo na puko izlaganje teza i antiteza. P(j)eščanik je predstava o zabranjenim ljubavima i zabranjenim jezicima, ali i o erosu koji proizilazi upravo iz ovih zabrana. Ako bi se sav dramski potencijal ove predstave morao svesti na jednu jedinu reč, nameće se jedna, doduše na sceni neizgovorena, samo pokazana, ali i na hrvatskom i na srpskom potpuno ista, nabijena i erosom i tanatosom u podjednakoj meri, a to je reč: zagrljaj.