Jevreji i mi: 500 godina u Beogradu

Da li ste znali da su Jevreji stanovnici Beograda već 500 godina? Ovaj jubilej se obeležava u utorak uveče Svečanom akademijom u Skupštini grada.

„Godina 1521. se nalazi na našem memorandumu. Izabrana je kao simbol početka kontinuiranog prisustva jevrejskog naroda u Beogradu, mada  ne postoji pisani dokument koji dokazuje da smo mi baš te godine stigli u Beograd“, kaže predsednik omladine Jevrejske opštine u Beogradu Filip Belevski. Podseća da su „Jevreji i pre te godine živeli u ovim krajevima, o čemu postoji materijalni tragovi.“

U 16. veku je turski sultan Bajazit pozvao Jevreje proterane ukazom španskog kralja Ferdinanda Drugog i kraljice Izabele da dođu u „njegovu Tursku na Balkan“, objašnjava Belevski.

Kaže da je u vreme Otomanskog carstva u Beogradu počela da se razvija neka vrsta gradske administracije pa su vršeni i popisi stanovništva, na osnovu kojih je moguće utvrditi prisustvo stanovništva jevrejskog porekla u Beogradu.

Svečana akademija u utorak je jedina manifestacija kojom Jevrejska opština obeležava ovaj jubilej. Godina je na izmaku, što znači da je propuštena prilika da se ova velika godišnjica iskoristi kao povod da se brojnim programima predstavi istorija Jevreja u Beogradu.

U Beograd su u 16. veku prvo stigli španski, sefardski Jevreji. Naselili su se na Dorćolu, na obali Dunava, na Jaliji,  i sazidali su dve sinagoge. Nakon 1717, pod pritiskom austro-ugarske vla, iselili su se u Moravsku.

U Srbiju su tada došli Aškenazi, Jevreji iz srednje, severne i istočne Evrope.  Kada su Turci 1739. godine opet zauzeli Beograd, broj jevrejskih doseljenika je bio znatno uvećan.

Ukazom kneza Miloša tridesetih godina 19. veka osnovane su sefardska i aškenaska zajednica.

Prema popisu iz 1856. godine u Beogradu je živelo 280 jevrejskih porodica. Nakon odlaska Turaka mnoge porodice su se preselile u Zemun i Varoški i Terazijski kvart gde su otvorili  najmodernije radnje. U Zemunu još uvek postoji zgrada jedne od dve sinagoge, Aškenazi sinagoga. Izgrađena je sredinom 19. veka u današnjoj ulici Rabina Alkalaja i kraj Drugog svetskog rata dočekala je u veoma dobrom stanju. Međutim, 1962. godine prešla je u vlasništvo opštine Zemun i postala prvo diskoteka, a potom restoran. Pre pet godina vraćena je Jevrejskoj opštini Zemuna, ali je u dogovoru sa zakupcima i dalje ostala u funkciji restorana.

Oni koji su ostali u „jevrejskoj mahali“ na Dorćolu, proširili su se zauzimajući turska imanja u dve ulice koje su po njima dobile ime Jevrejska i Mojsijeva.

Aškenazi su 1869. godine osnovali svoju opštinu i sinagogu. Od šest sefardskih i aškenaskih sinagoga, koliko ih je bilo u Beogradu, do sada je opstala samo ona u ulici Maršala Birjuzova.

Pred Drugi svetski rat u Beogradu je bilo oko 12.500 Jevreja , a tokom Holokausta Zajednica beogradskih Jevreja skoro je potpuno uništena.

U junu 1942. SS-standartenfirer Emanuel Šefer poslao je svom direketnom nadređenom Hajnrihu Himleru ponosno telegram sa sadržajem: Serbien ist judenfrei – u slobodnom prevodu „Srbija je očišćena od Jevreja“. Tako je Srbija 14 meseci posle okupacije pod vladom Milana Nedića postala prva zemlja Trećeg rajha koja je mogla da se pohvali da je ostvarila „krajnji cilj jevrejskog pitanja“.  Proučivši pre svega austrijske i nemačke arhive  o tome je profesor istorije u Beču Valter Manošek napisao knjigu koja je prevedena na srpski pod imenom „Holokaust u Srbiji“ (Serbien ist judenferi).

U bombardovanju Beograda aprila 1941. godine uništen je Dorćol i skoro sve sinagoge. Na obali Dunava, gde je nekada bilo jevrejsko naselje, postavljen je  spomenik Jevrejima Beograda skulptora Nandora Glida.

Ministarstvo kulture i informisanja najavilo je ovog novembra da će iduće godine početi rekonstrukcija kule Starog sajmišta gde se tokom Drugog svetskog rata nalazio najveći koncentracioni logor u jugoistočnoj Evropi. Posle decenija čekanja i odlaganja, to bi trebalo da bude početak uspostavljanja Memorijalnog centra „Staro sajmište“, ustanove kulture posvećene stradanju Jevreja u Beogradu i Srbiji.

Danas u Beogradu živi oko 2200 Jevreja.

S.Ć./sajt Skupštine grada

Čitajte dnevne vesti, analize, komentare i intervjue na www.vreme.com