Džon Kvinsi Adams, političar, diplomata i državnik, po svom učinku i značaju za nastanak, učvršćivanje i razvoj Mlade republike na početku i tokom XIX veka, zauzima jedno od najistaknutijih mesta u panteonu očeva osnivača i graditelja američke nacije. Iako mlađi od njih, on pripada prvoj liniji onih koji su utemeljili, osmislili i označili u trnovitim prostranstvima istorije zadivljujući put ove zemlje od “kolonije do supersile”. U tom redu je svakako prvi Džordž Vašington, a za njim i Džon Adams, Aleksandar Hamilton, pa Tomas Džeferson, kao i dva Džejmsa – Medison i Monro. Potomstvo nije odmah, kao u slučaju navedenih gromadnih pojava američke i svetske povesti, prepoznalo i pozdravilo veličinu državničkog i diplomatskog umeća a, naročito, strateškog genija ovog intelektualnog diva iz Masačusetsa. Tek je sredinom XX veka slavni istoričar diplomatije sa Jejla Semjuel Fleg Bemis u svojoj studiji “Džon Kvinsi Adams i osnove američke spoljne politike” vratio pažnju istorijske nauke i stručne javnosti na kolosalan doprinos njegovog zemljaka učvršćivanju i gigantskom napretku države i društva koje zauzima središnji deo Severne Amerike između Atlantskog i Tihog okeana. U najmanju ruku pokazao je i dokazao da njegov naučno-istraživački zahvat ima snažne osnove u stvarnosti i da nije pisan pomodno, politički profitabilno, u vremenima romantičarskog zanosa “pronalaženja istorije” (Inventing History) zbog dnevno-političkih potreba izgradnje fundamentalnih mitologema. Bez ove Bemisove studije potomstvo je bilo blizu da zaboravi jednog sasvim izuzetnog čoveka, državnog sekretara i šestog predsednika SAD, kao i njegovo delo koje je ključno usmerilo tokove razvoja Amerike tokom XIX stoleća.
ČOVEK
U slučaju Kvinsija Adamsa, može se reći da mu je pored mnogih drugih spoljnih činilaca i uticaja, njegov vlastiti karakter možda i presudno, “slepom surovošću” (Heraklit) odredio sudbinu. Uzgred, malo je ljudi, ako je uopšte nekom to i pošlo za rukom, uspešno uteklo blagodatima i/ili prokletstvu vlastitog karaktera. Kvinsi Adams je imao, kako primećuje Bemis, dve karijere presečene jednim predsedničkim mandatom (1825–1829): prvo kao diplomata i “kontinentalista” (zagovornik teritorijalnog širenja Mlade republike na čitav kontinent Severne Amerike), a zatim posle odlaska iz Bele kuće posle samo jednog, i to neočekivano neubedljivog predsedničkog mandata. Kao član Predstavničkog doma, ovaj posvećeni borac protiv ropstva otvarao je mnoga nepopularna pitanja sve do svoje smrti od moždanog udara na podu Kongresa 1848. godine. U slučaju Kvinsija Adamsa, prilikom analize jedne ovakve sudbine treba najpre poći od naslednih crta, detinjstva i vaspitanja, da bi se došlo do uticaja društvenih okolnosti koje su, takođe, oblikovale njegov karakter. Za sebe je, u vreme možda i najvećeg uvažavanja i poštovanja koje su mu sunarodnici, skoro podjednako politički protivnici i istomišljenici, štedro iskazivali kao državnom sekretaru u administraciji predsednika Monroa, kazao u dnevničkim zabeleškama 1819. godine: “Ja sam jedan rezervisan čovek, hladan, strog, nesklon opraštanju… sa svešću… da nedostatke moga karaktera nisam imao savitljivosti da izmenim”.
Džon Kvinsi Adams je rođen 1767. godine u mestu Brejntri u Masačusetsu, kao prvi sin od ukupno petoro dece iz braka Džona i Abigejl Adams. Poput svog oca, drugog predsednika Sjedinjenih Američkih Država, Džona Adamsa, bio je do kraja života sklon teškom iscrpljujućem radu, skoro bez predaha i odmora. Vaspitavan je od malih nogu da ne štedi sebe u posvećenom služenju javnom dobru svoje zemlje. Čuveno je pismo u kome Džon Adams daje instrukcije svojoj ženi Abigejl kako da vaspitavajući usmerava njihovu decu: “Ka vrlini, navikavaj ih na marljivost, aktivnost i duhovnost, tako da svaki porok smatraju sramotnim i nemuževnim”. Abigejl Adams potomstvo s pravom ubraja u “osnivače nacije” zbog njenih zasluga tokom Američke revolucije, kao i neprocenjive savetodavne i svake druge pomoći suprugu i sinu tokom njihovih karijera. Kao majka ona je išla unekoliko dalje u spartansko-puritanskom vaspitanju dece. To se posebno odnosilo na njihovo najstarije i inteligencijom najobdarenije dete, Džona Kvinsija Adamsa. Inače, hiljade sačuvanih pisama između ovo troje izuzetnih ljudi, kao i sa drugim akterima stvaranja i očuvanja SAD, dokumentaristički su retko dragocen, dubok i koloritan izvor saznanja o protagonistima događaja i vremenima rađanja američke nacije i države. U jednom takvom pismu, Abigejl opominje tada dvanaestogodišnjeg Kvinsija Adamsa, koji je sa svojim ocem bio u Evropi, da se od njega očekuje “da poboljšanja koja ostvaruje treba da budu srazmerna prednostima koje uživa”… te da prema njemu “priroda nije bila škrta”. Stalna paska i prevelika očekivanja od strane roditelja napravili su od mladog Adamsa introvertnu i preterano samokritičnu osobu. Sve ga to, međutim, nije omelo da dosegne zvezdane visine diplomatskog umeća i strateškog mišljenja: obrazovanje je sticao na nekoliko univerziteta uključujući Univerzitet u Lajdenu za vreme boravka u Holandiji, i tada prestižni Harvard na kome je i neko vreme predavao govorništvo i retoriku. Često menjajući političke, državničke i diplomatske zadatke i misije po evropskim prestonicama, naučio je sedam jezika.
VREME
To je sve odlikovalo čoveka koji je svoju diplomatsku karijeru započeo sa četrnaest godina kao pomoćnik američkog ministra-ambasadora u Rusiji, a završio smrću na način junaka antičkih tragedija, sa osamdeset godina na podu Kongresa. U međuvremenu je predstavljao svoju zemlju kao opunomoćeni ministar-ambasador u Holandiji, Pruskoj, Velikoj Britaniji i Rusiji…. Bio je član a potom i predvodnik američke delegaciju tokom pregovora u Gentu, u Belgiji, koji su završeni mirovnim ugovorom sa Britancima na Badnje veče 1814. godine, čime je okončan rat sa Britanijom koji je otpočeo dve godine ranije. Taj diplomatski i politički uspeh bio je istovremeno i prolog u najblistavije godine njegove javne delatnosti, sve do ulaska u Belu kuću 4. marta 1825. godine. Počev od mesta ambasadora SAD u Velikoj Britaniji gde ga je poslao predsednik Džejms Medison, a potom i državnog sekretara u administraciji Džejmsa Monroa. Od tada do danas teško je naći drugog državnog sekretara koji je na ovom položaju ostvario više za interese svoje zemlje. Teritorijalno širenje kontinentalnih razmera, između Atlantskog okeana do Pacifika, kao i južno do reke Rio Grande, a severno do Velikih jezera koje će se desiti neposredno pre njegove smrti u februaru 1848. godine, bio je strateški odgovor koji je posle traumatičnog rata sa Britancima i paljenja Vašingtona osmislio, pre svih, Kvinsi Adams. Kako to primećuje i Džon Luis Gedis u analizi ove faze američke istorije, put do bezbednosti i stabilnosti Mlade republike vodio je preko teritorijalnog širenja Amerike, proaktivnog delovanja, ukratko, preko jedne temeljne redefinicije dotadašnjeg sistema i koncepta bezbednosti. Odgovor nije bio u povlačenju, taktičkom i/ili strateškom, nego u jačanju sistema i institucija bezbednosti, naoružavanju uz postavljanje najviših ciljeva kojima se stremi. Poraz u ratu sa Britancima (1812–1814) posebno je zaboleo Amerikance. Paljenje Bele kuće i vladinih zgrada u Vašingtonu 24. avgusta 1814. godine doprinelo je jačanju svesti o potrebi promena u načinu razmišljanja i praktikovanju bezbednosti još nedovoljno stabilne države sa unutrašnjim problemima, ali sa i dalje prisutnom snažnom spoljnom pretnjom samom opstanku nekadašnjih trinaest kolonija. Džon Kvinsi Adams i Džejms Monro, kao i drugi vodeći američki državnici toga doba Tomas Džeferson, Džejms Medison, Henri Klej, Džon Kalhun, Vilijem Virt i drugi bili su svesni da čak ni opasnost od rastakanja Mlade republike na dve ili tri celine još nije bila sasvim otklonjena.
Sa najmanje dva kardinalna zadatka, teritorijalnog širenja po svaku cenu, protivno interesima na američkom tlu prisutnih evropskih sila i, pre svega, nasuprot životnih potreba opstanka autohtonih naroda koji su vekovima nastanjivali Severnu Ameriku, najpre je trebalo stabilizovati odnose sa Velikom Britanijom. Kvinsiju Adamsu je bio jasan značaj miroljubivih odnosa i saradnje sa bivšom kolonijalnom metropolom još tokom njegove diplomatske misije u Londonu. Postignuti sporazum Begot-Raš je za dalje britansko prisustvo severno od Velikih jezera davao zauzvrat Sjedinjenim Američkim Državama “odrešene ruke” u širenju na zapad i jug.
DELO
Ovaj istinski liberalni demokrata je prateći najbolje shvaćene američke nacionalne interese, zajedno sa predsednikom Monroom, prihvatio robustan način na koji je general Endrju Džekson posle pobede nad Britancima u bici kod Nju Orleansa 1815. godine, u ratu sa Seminola Indijancima na Floridi 1817/1818. godine prinudio Španiju na uzmicanje sa ovog poluostrva. Pregovore sa španskim ambasadorom u Vašingtonu Luisom de Onisom uspešno je vodio upravo Kvinsi Adams: kada je ugovor Adams-Onis posle mnogo peripetija konačno ratifikovan 1821. godine, Adams ga je smatrao svojim najvećim diplomatskim i političkim uspehom (ovim ugovorom, između ostalog, Florida je pripala Sjedinjenim Američkim Državama).
Potomstvo, ipak, mnogo bolje pamti i više uvažava ulogu koju je Kvinsi Adams imao u formulisanju tri nesekvencijalna paragrafa o spoljnoj politici u Sedmom godišnjem obraćanju predsednika Džejmsa Monroa, sačinjenom od šest hiljada reči, 2. decembra 1823. godine. Predsednik i državni sekretar, Monro i Adams su, sasvim neočekivano za početak XIX veka i dugi niz decenija važeću američku geopolitičku paradigmu o skoro pa apsolutnoj zaustavljajućoj moći voda (Miršajmer), smatrali da najveće evropske sile, posebno Sveta alijansa, mogu da ugroze ne samo tek oslobođene zemlje Južne Amerike od španskog kolonijalnog gospodstva, nego i same Sjedinjene Države. Akcije koje je Sveta alijansa (Austrija, Pruska, Rusija i od 1818. godine, Burbonska Francuska) preduzela u Evropi, sa najavom da će po slovu Tropavske doktrine iz 1820. godine kojom sebi daje “pravo” da interveniše svuda gde su ugrožene legitimne monarhije, zabrinule su glavne političke vođe Mlade republike. Istovremeno, ukazom iz 1821. godine, ruski car Aleksandar I je ustvrdio da imperija kojom vlada ima punu jurisdikciju severno od 51. paralele u Severnoj Americi.
Ovakvim razvojem događaja u Evropi bile su uznemirene i novooslobođene države Južne Amerike strahujući od moguće invazije evropskih sila, pre svih Francuske koja je već intervenisala južno od Pirineja, a kojom bi se obnovila španska kolonijalna vlast… Otomanska imperija je surovo ugušila ustanak Grka za nezavisnost… Prvaci nezavisnih država Južne Amerike su uporno obletali oko Monroa i Kvinsija Adamsa tražeći i nadajući se konkretnoj pomoći zemlje koja je bila društveni i politički uzor mnogim latinoameričkim narodima. I ne samo njima! Kvinsi Adams iz mnogo razloga, političkih ali i verskih i kulturno-civilizacijskih, nije bio voljan da ide dalje od načelne podrške i priznanja novih država. Upravo je “El Libertadora” Simona Bolivara i druge bolivarovske vođe Kvinsi Adams imao na umu kad je u slavnom obraćanju povodom 4. jula 1821. godine kazao “da Amerika ne ide u inostranstvo s namerom da uništi svaku neman koja se pojavi…”
Povratak zapadne hemisphere u fokus spoljne i bezbednosne politike Sjedinjenih Američkih Država i postojanje onoga što se naziva “Donroovom doktrinom” (složenica od Donald Tramp i Džejms Monro) zahteva da se razumeju koreni ove politike, onda kada je ona i nastajala. Intelektualni, državnički i politički legat najvećeg američkog velikog stratega u XIX veku i idejnog tvorca Monroove doktrine Džona Kvinsija Adamsa svakako je prvi i najvažniji korak u celom tom procesu.
Autor je redovni profesor, osnivač i direktor Centra za studije Sjedinjenih Američkih Država FPN Univerziteta u Beogradu
Ovaj tekst je nastao kao rezultat projekta “Freedom 250 – Obeležavanje 250 godina nezavisnosti Sjedinjenih Američkih Država”, koji sprovodi Centar za studije Sjedinjenih Američkih Država Fakulteta političkih nauka Univerziteta u Beogradu, a finansira Ambasada SAD u Republici Srbiji.
