Alžirska “lađa francuska”

Nakon albanske golgote srpske vojske i prebacivanja na Krf i Vido zime 1915/16, deo ranjenih, bolesnih i iscrpljenih srpskih vojnika bio je evakuisan put Severne Afrike, pre svega u Tunis, te nešto manje u Alžir i Maroko, gde su nastavili s lečenjem i oporavkom. Oni koji su tamo preminuli, sahranjeni su na nekoliko srpskih vojnih grobalja, od kojih je najveće i najpoznatije u Bizerti. Pored Bizerte, te Sidi Abdale (Tunis), u Severnoj Africi, na teritoriji današnjeg Tunisa, Alžira i Maroka ih je 24, a sahranjeno je ukupno 3005 srpskih boraca preminulih na lečenju od tifusa i malarije u francuskim vojnim bolnicama.

Na teritoriji današnjeg Alžira (onomad Francuske), preminuli srpski vojnici bili su sahranjeni na vojnom groblju u Deli Ibrahimu (324 grobna mesta) i Anabi, nekada Bonu (fr. Bône) gde je oko 200 srpskih vojnika, mada postoji određen broj srpskih grobova i na drugim, pre svega francuskim vojnim grobljima diljem Alžira, u prvom redu onom u Mers-El-Kebiru, nadomak Orana.

U prigradskoj opštini Deli Ibrahim (fr. Dely Ibrahim) – zapadnom predgrađu grada Alžira, nalazi se srpsko vojničko groblje nastalo u periodu od 1916. do 1919, a koje je na taj lokalitet preseljeno 1982. godine sa prvobitne lokacije u varošici Tamentfust (fr. Tamentfoust), nekada Kap Matifu (fr. Cap Matifou), po istoimenom rtu koji sa istočne stane zatvara alžirski zaliv. Od ukupno 324 sahranjena vojnika, identifikovano je njih 310, dočim 14 grobova nosi oznaku “neznani vojnik”. Detaljan spisak sahranjenih dao je Budimir Švabić 1929. godine u svojoj knjizi Starim tragom.

Srpsko vojničko groblje u Deli Ibrahimu od zaborava je otrgao Stevan Labudović (1926–2017), sada već legendarni Titov službeni i lični fotograf, a koji u Alžiru, osim zvaničnog statusa heroja, uživa gotovo kultni status zbog svog angažmana u alžirskom narodnooslobodilačkom ratu (1954–1962), u kom je tri i po godine (1959–62) učestvovao kao fotograf i filmski snimatelj, a jedan je od retkih stranaca koji su Alžirski rat dokumentovali sa alžirske strane. Za svoje zasluge u pobedi alžirske revolucije nosilac je brojnih visokih priznanja i odlikovanja NDR Alžir, a njegova kamera, originalni filmovi i fotografije izloženi su u Sali Velikana istorijskog muzeja Alžira.

O srpskim vojnim grobljima danas se stara srpsko Ministarstvo za rad, socijalna i boračka pitanja, te na lokalu Ambasada Srbije u Alžiru, a svoj puni istorijski sjaj srpsko vojničko groblje u Deli Ibrahimu povratilo je povodom 100. godišnjice od okončanja Velikog rata, 11. novembra 2018. godine (možda će se neko 8. maja 2045. godine prisetiti da je sto godina ranije Srbija bila na “pravoj” – pobedničkoj – strani i u Drugom svetskom ratu).

Sa istočne strane, srpsko vojničko groblje u Deli Ibrahimu graniči se s nemačkim vojnim grobljem, gde su sahranjeni posmrtni ostaci 557 nemačkih vojnika iz Prvog i Drugog svetskog rata. Kako su samo na teritoriji kontinentalne Francuske boravile nemačke okupacione trupe (teritorija Alžira bila je slobodna, iako jedno vreme pod upravom kolaboracionističkog režima u Višiju tokom Drugog svetskog rata), sahranjeni nemački vojnici uglavnom su bili ranjenici i ratni zarobljenici iz pomorskih i kopnenih operacija poražene Romelove armije (makar kad je Drugi svetski rat u pitanju).

Odmah do nemačkog (sa severne strane), nalazi se i britansko vojno groblje (Komonvelta) iz Drugog svetskog rata, na kom počivaju poginuli pre svega u pomorskim i vazdušnim ratnim operacijama iz perioda novembar 1942 – maj 1943, odnosno savezničkog iskrcavanja u Severnoj Africi. Na ovom groblju počiva 494 vojnika Komonvelta, 11 boraca drugih nacionalnosti, te 25 sahranjenih pripadnika Kraljevske trgovačke mornarice koji nisu stradali u neposrednim ratnim operacijama.

Interesantan istorijski podatak je da se Deli Ibrahim pominje i kao prvo naselje francuskih kolonista, nakon pobede u bici kod Stauelija, odakle je krenula francuska invazija na Alžir juna 1830. godine. Decembra 1832. tu se naselilo prvih 50 porodica nemačkog porekla (poreklom iz francusko-nemačke pogranične pokrajine Alzas), kada je i zvanično otpočela francuska kolonizacija Alžira, do tada pod otomanskom upravom.

Od običnog sela na širem području grada Alžira, Deli Ibrahim danas je moderno prigradsko naselje, koje je u potpunosti progutala savremena ubrzana gradnja i urbanizacija grada Alžira (bezmalo 8 miliona stanovnika), a gradilišta koja okružuju ove spomen-komplekse prete i da ih fizički ugroze potkopavanjem i stvaranjem potencijalnih klizišta, naročito u blizini srpskog vojničkog groblja.

Konačno, zanimljivo je pomenuti da osim čvrstih veza između Srbije (odnosno SFRJ) i Alžira uspostavljenih pre svega tokom Alžirskog rata, te memorijalnih obeležja iz Velikog rata (1914–1918), veze između Balkana i Alžira sežu i dalje u prošlost. Naime, tokom otomanske uprave nad Alžirom (drugačije zvanom i Alžirsko Regentstvo) koja je trajala od 1516. do 1830. godine, među namesnicima otomanske uprave bio je i izvestan broj janjičara sa Balkana.