Dečani, čudno delo povesti dostojno

Manastir Visoki Dečani je u svom sedmovekovnom životu doživeo i svedočio svemu i svačemu, ali nikad nije bio predmet trampe kao što mu se desilo prošle nedelje kad je Priština, nakon osam godina izričitog odbijanja, odlučila da mu vrati 24 hektara šume kako bi se približila članstvu u Savetu Evrope.

Kad je objavljeno kako je kosovska vlada odlučila da će sprovesti u delo odluku Ustavnog suda po kojoj oduzeta šuma pripada Dečanima, političari i svi ostali zainteresovani za odnose Beograda i Prištine videli su u tome trampu. Odluka prevazilazi pitanje vlasništva i mogla bi da bude veliki korak Kosova u težnjama za međunarodnim priznanjem – tumačili su mediji glasove zvaničnika.

A za sve to vreme, Visoki Dečani su pre svega jedan od svetskih spomenika kulture sa Uneskove liste kulturne i prirodne baštine, i zadužbina kralja Stefana Uroša Trećeg, da tu posle smrti počiva. O svojoj nameri da podigne zadužbinu kako bi sledio primer svojih “svetih roditelja i praroditelja” Nemanjića kralj je napisao u osnivačkoj povelji Dečana, ali nije označio kad je gradnja počela. Postoji samo natpis iz 1334/35. godine kojim glavni neimar manastirske crkve svedoči da je posao trajao osam godina.

Istorija kaže da Uroš Treći nije video Dečane zato što je 1331. godine umro pod nejasnim okolnostima u Zvečanskoj kuli gde je bio zatočen nakon što ga je avgusta te godine napao njegov sin Dušan strahujući da će presto ostati njegovom polubratu i prisilio na predaju. Kao što je poznato, Dušan je već 8. septembra postao novi vladar Srbije, pa je on i završio Dečane ispunjavajući obavezu novog vladara da se stara o zadužbinama prethodnika.

Da će zadužbina Stefana Uroša biti podignuta na mestu Dečani, u podnožju Prokletija južnije od Peći, na reci Bistrici, odlučila je vlastela i crkveni velikodostojnici koje je zbog toga kralj okupio na sabor. Prema tvrdnji Uroševih biografa, bilo je to “krasno mesto”. Osim dobre pozicije, Stefan Uroš je svom budućem manastiru, kako dolikuje vladaru, obezbedio posede i pobrojao ih u Osnivačkoj povelji – i od svih zadužbina Nemanjića, jedino je Hilandar imao veće vlastelinstvo, s tim što je ono bilo rezultat darivanja više vladara.

Dečani su bili veliko gradilište puno majstora raznih specijalnosti. Dok su jedni podizali i ukrašavali crkvu, drugi su zidali manastirsko zdanje.

foto: tanjug / screenshot

Grigorije Camblak, biograf Stefana Uroša, ovako je opisao završno delo: “Prvo okolo podiže grad, dovoljno dug i širok, utvrđen čestim kulama, a vrata manastira naspram crkvenog zida malo se klone ka južnoj strani. A povrh ovih podiže preveliku utvrđenu kulu, tako da je po visini ravna crkvenom vrhu. A po zidovima okolo prilepljene su ćelije inocima, kao neka ptičja gnezda. Načini veliku trpezariju, po zidanju najveću, umetništvom delatelja, kuhinju i pekaru, ustrojene u prostranstvo. Pa načini i igumaniju, neko čudno delo i povesti dostojno”.

Branislav Todić, opisujući istoriju i starine manastira u monografiji Manastir Dečani, navodi da su od svih nabrojanih zdanja, naše vreme dočekali “osim crkve, samo trpezarija, manastirski ulaz s kulom većim delom porušenom i nešto obziđa”.

Dušanu je ostala prilično posla do završetka gradnje očeve zadužbine. Osim što je trebalo dovršiti građenje crkve Vaznesenja Hristovog, ukrasiti je i opremiti, crkvu je trebalo i okititi freskama.

Do tada nije bilo tako velike crkve u Srbiji. Od kako postoji, smatra se vrhunskom graditeljskom tvorevinom zbog veličine, bogatstva klesanog ukrasa i izvođenja u skupocenom uglačanom kamenu.

Milka Čanak Medić u pomenutoj monografiji Manastir Dečani kaže da su se “estetska shvatanja epohe u kojoj je nastala dečanska crkva, a posebno njenog neimara, odrazila u izboru skupocenog gradiva, brušenog do sjaja, za njene fasade, čija je lepota uvećana polihronom obradom svih fasada. Ona je ostvarena upotrebom dvobojnog kamena za sve spoljašnje zidne površine i bojenjem nekih skulpturalno obrađenih delova jarkim bojama”.

Dve vrste kamena, svetložuti banjički mermerni oniks i crvenkastoljubičasta bistrička mermerna breča, ređani su u naizmeničnim vodoravnim pojasevima. Na toj prugastoj osnovi postavljeni su akcenti: elegantni prozori i portali od banjičkog oniksa puni ukrasa, i skulpture.

Autor najlepših umetničkih dela na fasadi dečanske crkve je fra Vita iz Kotora, franjevac – njegov je pomenuti zapis o vremenu gradnje crkve, koji je uklesao nad južnim ulazom u crkvu. Zna se da je među fra Vitinim kamenorescima bio Srđ grešni, zato što je upisao svoje ime na jednom od crkvenih kapitela. Prepoznaje se i rad trećeg, manjeg dara.

Majstori su spojili tada važeća romanička i vizantijska estetska načela, a rezultat je specifičan kasnoromanički umetnički izraz.

Dečanske skulpture, začudo, malo pričaju o istoriji crkve i Hristovom životu. Njihov naglasak je na moralnim poukama, veličanju vrlina i njihove borbe sa neprijateljima, veličaju živopisne pobede. Na sjajnom kamenu je Hrist na prestolu okružen anđelima, vuk sa jagnjetom u čeljustima, fantastična životinja u obliku ptice sa čovečjom glavom i frigijskom kapom, aspida ujeda pelikana-orla za nogu, ptica kljuca grozd, čovek razvaljuje čeljusti lava, ćena sa isplaženim jezikom, vreža od lišća i cvetova u čijim su krajevima ukomponovane malene životinjske glave, Sveti Georgije spasava carevu kćer, dve velike zmije u čeljustima drže malu, zgrčeni čovek u mantiji dignutim rukama drži ploču…

Kralj i car Dušan sakupio je slikare sa raznih strana svoje zemlje da oslikaju dečansku crkvu. Branislav Todić pretpostavlja da se sa živopisanjem hrama započelo nekoliko godina posle završetka svih građevinskih i klesarskih radova, a okončano je u ranu jesen 1347. ili tokom leta 1348. godine. Za tih desetak godina, naslikano je oko hiljadu scena i pojedinačnih figura svetih.

“Toliko fresaka i takav ikonografski program ne nalazi se više nigde, ni u jednom srpskom niti u bilo kojem drugom hramu vizantijskog sveta”, smatra Todić.

Svi delovi hrama oslikani su neophodnim i odgovarajućim temama o Hristu, Bogorodici, svetiteljima, crkvi, objedinjenim veličanstvenim likom Hrista Svedržitelja kakav se javio ljudima u samom vrhu kupole. Posebnost su freske s Dušanovim portretima, njegove porodice i predaka, kao nekakva paralela priči o nebeskom carstvu.

Ne zna se ko su autori dečanskih fresaka zato što nijedan nije ostavio nikakav trag o sebi, ali se zna da ih je bilo više. Njihova umešnost nije bila ujednačenog kvaliteta. Branislav Todić ocenjuje da je među njima bilo i nedoraslih važnosti dečanske crkve, a da su samo “slikari ciklusa Svetog Dimitrija, nižih delova Dela apostolski i starozavetnih tema u zapadnim prostorima naosa pripadali najboljim umetnicima svog doba, što se posebno može reći za slikara Drugog dolaska i Bogorodičinog uspenja”.

Međutim, onaj ko uđe u dečansku crkvu oseti samo lepotu. Opčinjen množinom fresaka, likom Hrista Svedržitelja ogromnih razmera koji bi ga dočekao u priprati i naosu, Bogorodice u apsidi koja raširenih ruku moli za ljudski rod, Dušanom Velikim, nastavljačem slavnih predaka, Stefanom Dečanskim, opčinjen prizorima, uzvišenošću, skupocenim bojama, azurnim plavetnilom, zlatom, osetio bi samo – divljenje.

Ovi koji ovih dana barataju imenom Visokih Dečana vagajući da li će im se više isplatiti ako ih upotrebe ovako ili onako, nisu sposobni da vide njihovu lepotu.