Umetnička dalekovidost, pionirski feminizam, nasušni antifašizam

Početkom februara u Muzeju suvremene umjetnosti u Zagrebu otvorena je velika izložba umetničkog opusa Tomislava Gotovca Uzlazno silazna genealogija. No, njemu ćemo se vratiti drugi put. Istovremeno, u srazu kompetitivnosti MSU i Galerije Klovićevi Dvori, u potonjoj je trajala pa se okončala retrospektiva Ivana Meštrovića (“Vreme” br. 1724). Takoreći između njih dvojice, smestila se hrvatska povijest 20. veka, ali zapravo njihova zajednička društvena premisa jugoslovenska je istorija umetnosti, oličena u umetnosti Sanje Iveković.

Works of Heat, 1970 – 2023 iliti od njenog srca, bio je zaista likovni događaj godine, održan u zagrebačkom MSU u produženom trajanju od 15. 6. do 7. 1. Sanja Iveković i Tomislav Gotovac najznačajniji su ovdašnji promoteri savremene umetnosti performansa i novih medija, pravca koji će na domaćoj sceni doživeti socijalni uspon i kreativnu kulminaciju tokom 70’ i 80’ godina prošlog stoleća. Pandan, kakvi bi nam u Beogradu bili npr. Marina Abramović i Raša Todosijević. Sanja je svojevremeno trebalo da predstavlja veliko finale Rijeke evropske prestonice kulture 2020, na isti način kako joj je tamo Gotovac prethodio u novoj zgradi riječkog MSU, u bivšoj tvornici “Rikard Benčić”. Tada neodigrana zbog korone, svoju pretpremijeru imaće tek u bečkom Kunsthalle-u, u postavci kustoskinje Zdenke Badovinac, pretprošle godine. Takva referenca poslužiće Badovinčevoj da se prihvati ravnateljstva nad zagrebačkim muzejom i da upriliči sveobuhvatnu retrospektivu ove najvažnije hrvatske umetnice jednako zastupljene u MOMI na Menhetnu i beogradskom muzeju na Ušću.

Kad bi se navedenoj stalnoj galerijskoj postavci beogradskog Muzeja savremene umetnosti, kakvu je ustanovio Miodrag B. Protić, poslednji put viđenoj na njenom novom otvaranju: od Vjenceslava Richtera i Ivana Kožarića do Knifera i Vanište suprostavio program njenih dosadašnjih retrospektiva (Marina Abramović, Goranka Matić, Vladimir Veličković, Mrđan Bajić) zaključno sa aktuelnom Jagodom Buić, legitimno je pitanje ko je i šta od zajedničkog legata preostalo. Prethodnih godinu i po scenu su obeležile tri smrti: Boris Bućan, značajni grafički dizajner pozorišnih plakata poput čuvene Žar ptice, Marija Ujević Galetović, skulptorka spomenika Krleži i Šenoi u Zagrebu, Steriji u Novom Sadu, i na koncu, Jagoda Buić, slavna umetnica tekstilnih instalacija i tapiserija. Iz tog i takvog postjugoslovenskog pantenona čini mi se da je preostala samo Sanja Iveković, pa ćemo joj se posvetiti u ovom tekstu.

Sanja je rođena 1949. u Zagrebu. Otac Hrvoje Iveković bio je znameniti hemičar, osnivač Farmaceutskog fakulteta i rektor sveučilišta u Zagrebu, član JAZU i predsednik Matice hrvatske, nakon Deklaracije o nazivu i položaju hrvatskog književnog jezika u osvit Maspoka. Majka Nera Šafarić bila je partizanski ilegalac, deportovana u Aušvic koji je preživela, pa nakon rata državna službenica i introvertna pesnikinja koja je 1988. počinila samoubistvo. U tom porodičnom ozračju Sanja je inicirana kao rođena zvezda i začetnica nove umetničke prakse. Diplomirala je 1970. na Zagrebačkoj akademiji likovne umjetnosti, a samostalnom izložbom u Galeriji Studentskog centra iste godine prostor transformisala nasuprot ustaljenim akademskim estetskim konvencijama. Ona uvodi eksperiment intervencije u prostoru kao postupak, nove medije kao formu izražavanja. Performans i participacija, foto-kolaž i tehnološki prapočeci video-instalacije kao anticipacije mainstream moderne umetnosti. Dalekovida, na ideološkm postulatima pionirskog feminizma i nasušnog antifašizma pre današnje hipertrofiranosti prvog i zatiranja drugog.

Zagrebački MSU, veći i prostorniji negoli beogradski imenjak, iako nevoljen od dela tamošnje publike, otvara Sanju Iveković naslovnim poglavljem – Nova Evropa. Ona ume i voli da jednostavno komparativno poentira: nekad i sad, lokalno naspram globalnog, kao što bi bio Kino Balkan 90’ versus Kino Europa 2000’ na istoj adresi. Oblikuje odražavanje vizuelne podudarnosti i pozadine militarizacije društva od banalnosti modnog izričaja do surove stvarnosti 11. septembra. Za Bijenale u Liverpulu 2004. po narudžbenici dnevnog lista “Eho”, odgovore iz ankete na pitanja svakodnevice transformisala je u plastične 3D dijagram taburee za sedenje po parkovima. Od onih životnih do filozofskih, sportskih do pitanja rata i migracija. Takođe po želji Erste banke – modernog uređenja poslovne zgrade na Sudbanhofu u Beču, priredila je video-ispovesti njezinih čistačica – kao “nevidljivih žena” mahom sa Balkana za lup emitovanje po holovima i liftovima sedišta. Tematski različitim grafičkim tehnikama – plakatima preispituje sopstvenu praksu od aktivizma 90’ kada je saučestvovala u osnivanju pokreta B.A.B.E (Budi aktivna, budi emancipovana) do Centra za ženske studije – Elektra. Od najranijih početaka – logotipa Hrvatskog tjednika koji je napravila za oca preko vremena konzumerizma do korona karantina.

Susreti s publikom predstavljaju performanse interakcije uz neizbežno poređenje sa Marinom Abramović, i sadržajni disklejmer da su se odigrali mnogo pre svetske slave one druge.

Otvaranje u Tommaseu u Trstu 77’ je parafraza njene prve samostalne izložbe u MSU ZG 76’.

Predstavljeni su različiti pokušaji kombinovanja televizijskog, analognog video-prenosa slike i zvuka gde su njeno telo i elementi ljudske čulnosti suprostavljeni ili izloženi spram neposrednog i CCTV voajerizma kao i definicije roda. U tzv. TV nasilju sebe istura kao primarni objekat svesna svoje vizuelne zavodljivosti ili preuzima ulogu Telala 79/82 (tam tam bubnjevima/limenim dobošom podražava neposredni sadržaj televizijskih vesti). Sanja nam proročki pripoveda o sudaru ideologija i medija, kroz parcijalnost objekta govori o sužavanju fokusa i zašećerenom nasilju i robovlasništvu ekonomsko propaganog programa gde su rečenice repeticije floskula i fraza. U nasilju sistema umetnosti i naslovom Evina igra 2009/12 čini posvetu Marselu Dišanu kao jednoj od sopstvenih umetničkih inspiracija. Šahovska igra je inverzija u kojoj kustos Bal Blanc nag sedi naspram nje, kao što je nekad učinila model Eva Babic nasuprot čuvenog umetnika.

Ideologija prisutnog su Sanjine različite intervencije na modnim editorijalima kao što su žene od papira iz 76/7’. Dvostruki život 75/6’ oponaša inscenacije i anticipacira današnje instareelsove influensera kada različite reklame uparuje sa svojim dečijim i mladalačkim foto-albumom iz 62’.

Isto to je jedan od njenih najpoznatijih kolaža, Tragedija jedne Venere 75’ – Merilin Monro kao ultimativna pop ikona onog vremena je foto-isečak iz onovremenog magazina “Duga”. Osam suza Helene Rubenštajn 76’ su fotografije modela koje reklamiraju parfem i pridodatim titlovima svega što žena može osetiti, ukomponovani insertima realnih životnih situacija kao što je dojenje, rad i sl. Potom struktura 10×10 portreta od anonimnih do poznatih ličnosti kao što je Beba Lončar, pridodate novinskim floskulama i foto-kolažima rodnih stereotipova do aktivne legitimacije žene u povijesti. Praksa čini majstora još jedna je posveta Merilin Monro, a Mladu razgolićuju njene neženje takođe Dišanu, ostvarena s njenim životnim i kreativnim partnerom Daliborom Martinsom.

Ovdašnjem auditorijumu ili obrazovanijem publikumu prepoznatljive su Prekinute povijesti. Osobni rezovi, prvi namenski video-performans za TV Zagreb 1982. Sanja provocira foto-dokumentarizmom kakav je npr. Svetionik – televizor na aluminijskoj konstrukciji stuba iz 1987– ponovljen 2001. Najpoznatiji Trokut iz 1979. i 2005. kada sedi na terasi svog stana na Novom Zagrebu prilikom Titove posete i CRO samita.

foto: privatna arhiva

Novi Zagreb iz 1979. se nalazi u kolekciji MSU Beograd i predstavlja Mondrianovu geometrijsku kompoziciju terasa zgrade na Novom Zagrebu u kojoj su stanari ingnorisali naredbu zabrane znatiželje prilikom spomenute Titove posete.

Utočišta sačinjavaju gipsani odlivci lica i pisane lične ispovesti žrtava iz Ženske sigurne kuće 90-tih. Sunčane naočale su reklamni editorijali modnih kuća sa antrfile insertacijom fiktivnih, zapravo stvarnih legendi o zlostavljanju i modricama skrivenim ispod tih istovetnih sunčanih naočara. Izveštaj u senci su recycle bin/trash papirni otpaci razbacani po podu kao epilog neprijavljenih zlostavljanja, a Crne fascikle uparene slike anonimnih starleta sa oglasima o nestalim ženama. Sanja nepatvoreno skrbi za egzistencijalna pitanja i teme devalviranog feminizma.

U Sećanjima ide dalje i više gde reafirmiše i nanovo emancipuje antifašizam, supermodelima fingirajući likove i dela Nade Dimić, Dragice Končar, sestara Baković, majke Nere Šafarić.

Lady Roza Luxemburg iz 2001. i 2023. je ženska figura, alegorija pobede u Prvom svetskom ratu, ali kao replika trudne žene. U Luksemburgu je na postamentu umesto soldatskih imena sadržavala ključne reči, odrednice 20. veka, a na ovom novom u Zagrebu, imena svih žena narodnih heroja Jugoslavije.

Sam naziv izložbe Works of heart polazi od akcentovanja naslovnice “NY Times”-a gde je slučaj komedijant spojio Šanelovu reklamu za Valenitinovo i foto-vest o bombardovanju pijace Markale.

Mogao bi se nadalje opisivati sukus njenog umetničkog portfolija u kome poput kakvog ženskog Atlasa na svojim plećima nosi i pocrtava povijesne ili rodne nepravde: od antispomenika za Nikolu Teslu do zaboravljenih žena pokreta Solidarnost. Od posvete majci – ilustrovane knjige njene poezije preko instalacije o neposlušnom plišanom magarcu gde je parafraza ugnjetavane životinje u nacističkom nemačkom Kaselu u Drugom svetskom ratu, simbolička metafora svih palih heroja i žrtava fašizma, pa do kajrona opće opasnosti koji je tokom jugoslovenskog rata išao preko latinoameričkih sapunica koje su tada bile igrani repertoarski sadržaj nacionalnih televizija.

Ali umetnost Sanje Iveković nije kataloška numerička odrednica, već antropološka zbirka jedne iščezle jugoslovenske civilizacije. Kao takav ali svršeni događaj, izložba je imperativ za beogradsku postavku, možda čak ni ne toliko više u ovdašnjem prenapučenom Muzeju savremene umetnosti na Ušću, koliko možda Muzeju Jugoslavije na Senjaku. Viceversa Goranka Matić je 2022. gostovala svojom gotovom, prethodnom izložbom u Zagrebačkom MSU. Iz suprotnog smera autoputa, moguće našom lenjosti niko. Utisak s početka teksta je da onaj zajednički legat aktivnim prebivalištem više stanuje tamo nego ovde ili ga samo pohranjenog u muzejskim depoima dovoljno ne primećujemo.