Tokom dvadesetog veka, u svim ratovima na jugoslovenskom području propagandni odseci štampali su letke namenjene protivničkoj strani. Njima se pretilo i obećavalo, širile su se lažne vesti, objavljivale “umrlice” i imena streljanih. Ko je šta tačno poručivao – od Prvog svetskog rata, preko Drugog svetskog rata, pa do ratova devedesetih i bombardovanja 1999. godine
Od trenutka kada nasilje između ljudskih zajednica dosegne organizacioni nivo da se može nazvati ratom, sistematska propaganda postaje neizostavni deo ratnih operacija. Sukobljene strane oduvek su nastojale da propagandnim delovanjem demorališu i oslabe neprijatelja kako bi se sačuvali životi svojih vojnika i uštedela dragocena municija.
Od kraja 19. veka, sve širi slojevi stanovništva se opismenjavaju, bar u meri koja ih osposobljava za čitanje kratkih i jasnih poruka od životne važnosti; hartija i procesi umnožavanja znatno pojeftinjuju, a dalji razvoj tehnologije i avijacije omogućuje izbacivanje i distribuciju letaka daleko iza neprijateljskih linija.
PRVI SVETSKI RAT – OD LAŽNIH VESTI DO ROVOVSKOG DOPISIVANJA
Nakon što je srpska Druga armija pod komandom generala Stepe Stepanovića stigla u pomoć bugarskoj vojsci tokom opsade Jedrena u kasnu jesen 1912. godine, bugarski avioni izbacuju letke pisane na otomanskom turskom, namenjene sultanovoj vojsci, što je prvi, nama poznati, ratni letak u 20. veku na Balkanu.
Sa izbijanjem neprijateljstava u Prvom svetskom ratu, propagandni odseci svih zaraćenih strana započinju sa radom na porukama koje će biti upućivane suparničkoj strani. Austrougarske poruke srpskim vojnicima bile su relativno jednolične, svedene na lažne vesti o kralju Petru i njegovom napuštanju zemlje te oficirskom primoravanju vojnika na žrtvu zarad tuđih interesa. Neizostavno je bilo i obećanje slobode i poštenog života u slučaju predaje.
Posle prvih zauzimanja Beograda, Šapca i drugih gradova na severu i zapadu Kraljevine Srbije, i svojoj i suparničkoj strani počinju da se šalju poruke druge vrste – postaju popularne tzv. “umrlice” kojima se, u formi osmrtnica, objavljuje zauzimanje nekog grada ili “kapitulacija” neke države. Prevashodno namenjene domaćoj javnosti, distribuirane su i po okupiranim teritorijama, s ciljem dodatnog slabljenja morala. Izuzetak u ovoj vrsti predstavlja “umrlica” ćirilici, kojom se još eksplicitnije naglašavala zabrana upotrebe tog pisma na teritorijama pod kontrolom okupacione uprave Austrougarske u Srbiji.
Sa ofanzivom Centralnih sila u jesen 1915. godine i teškim strateškim položajem srpske države i vojske, propagandne aktivnosti postaju intenzivnije. Bugarska avijacija baca letke na teritoriji za koju smatra da joj etnički pripada pozivajući srpsku vojsku da skine kokarde kralja Petra i pridruži se “matičnoj” državi. Austrougarski aeroplani nadleću Medovu, Drač i Valonu gde, pored bombi, izbacuju i roze papiriće sa pozivom iznurenoj srpskoj vojsci da se preda zarad sopstvenog spasa, dok se u Velikoj Britaniji dele leci na kojima se ističe pravednost srpske borbe.
Moć letka kao propagandnog sredstva najbolje se mogla sagledati tokom borbi Prve dobrovoljačke divizije u Dobrudži tokom jeseni 1916. godine. Kako su jedinicu u velikoj meri činili bivši austrougarski zarobljenici južnoslovenskog porekla, njihovo stupanje u redove suparničke vojske smatrano je dezerterstvom za koje je bila zaprećena najstroža kazna. Tu činjenicu spremno koristi bugarska vojna propaganda zasipajući njihove redove lecima s pozivom na predaju, a ako se ne predaju, stoji tamo, stradaće ne samo oni, već i njihove porodice. Mnogi vojnici stoga su radije birali samoubistvo nego mogućnost zarobljavanja i sledstvenog dovođenja svojih najmilijih u smrtnu opasnost.
Kako se u kasnu jesen 1916. godine Solunski front stabilizovao, vojske su se ukopale i na pojedinim sektorima fronta razmak između rovova bio je toliko mali da su leci stavljani u staklene flaše bacane drugoj strani. Tako se sprečavalo da se propagandni materijal raspe po ničijoj zemlji. Pored flaša korišćeni su, za veće razdaljine, i baloni. Statičnost rovovskog rata dovela je i do pojave takozvanog “rovovskog dopisivanja”, gde su se vojnici direktno obraćali jedni drugima, često uz dozu humora, neočekivanu u tako stresnim situacijama.
DRUGI SVETSKI RAT – OD UMIRIVANJA DO OBEĆANJA BOLJEG ŽIVOTA
Još pre Drugog svetskog rata, osnovno propagandno sredstvo organizacija koje nisu imale svoje dnevne listove, ili su bile van zakona, bio je letak. Komunistička partija Jugoslavije (KPJ) već je imala veliko iskustvo u proizvodnji i distribuciji letaka, raspolažući pored kurirske mreže i ilegalnim štamparijama, u žargonu zvanim “tehnika”. Ova se infrastruktura, međutim, u dvogodišnjem periodu koji je prethodio napadu na Jugoslaviju našla u neočekivano nepovoljnoj propagandnoj situaciji, prinuđena da opravdava pakt sklopljen između nacističke Nemačke i boljševičkog Sovjetskog Saveza s ciljem brutalnog rasparčavanja Poljske 1939. godine.
Istovremeno, kao reakcija na formiranje Banovine Hrvatske, prve banovine nastale na “nacionalnom” principu u okviru Kraljevine Jugoslavije, bujaju nacionalistički pokreti poput Srpskog kulturnog kluba, koji će, sledeći smernice dobijene od državne cenzure, svoju propagandnu oštricu usmeriti protivu “starih i poželjnih” protivnika, Bugara.
Nakon vojnog puča, 27. marta 1941. godine, kojim je Kraljevina Jugoslavija odbacila prethodno potpisano pristupanje Trojnom paktu, usledio je kratkotrajan Aprilski rat, tokom kojeg su propagandna odeljenja jugoslovenske vojske i u nestajanju ipak stigla da odštampaju letak u kome umiruju stanovništvo naglašavajući pritom jedinstvo Srba, Hrvata i Slovenaca koje će dovesti do konačne pobede.
U narednom periodu, od toga ko na određenoj teritoriji drži vlast zavisilo je i kakve se propagandne poruke putem letaka šalju stanovništvu, a opšta se situacija dodatno zakomplikovala pojavom pokreta otpora i različitih kolaboracionističkih elemenata. Većina poruka širenih putem letaka bile su namenjene stanovništvu jasno određenih oblasti. Univerzalne poruke, namenjene svim stanovnicima Jugoslavije, slale su samo Komunistička partija Jugoslavije pod vođstvom Josipa Broza Tita i Vlada Kraljevine Jugoslavije u egzilu preko svog eksponenta u zemlji, Ravnogorskog pokreta, sa Dragoljubom Dražom Mihailovićem na čelu. Sa protokom vremena, obraćanja Ravnogorskog pokreta postajala su sve ograničenija na srpski nacionalni element.
Kako je Drugi svetski rat na području Jugoslavije bio jedan od najkompleksnijih sukoba, u kojem su se preplitali imperijalistički, nacionalni, verski i ideološki motivi, nuđenje alternative u vidu “boljeg i drugačijeg sveta” nakon rata nije bila retka poruka na lecima. U tome je, već po svojoj prirodi, prednjačio komunistički pokret sa porukama o budućoj federalnoj državi rodne ravnopravnosti, u kojoj će plodovi civilizacije postati dostupni svima, često podrazumevajući pod time bazične egzistencijalne uslove – dom, hranu i adekvatnu odeću i obuću. Shvatajući privlačnost ovih poruka, i ostale zaraćene strane redovno u okvirima svojih ideologija obećavaju isto, u čemu prednjači Ravnogorski pokret koji, ipak, ne uspeva da preuzme propagandnu inicijativu u odnosu na KPJ.
SRBIJA – O STRELJANIM TAOCIMA I ČUDESNOM ORUŽJU
Jedna od prvih organizovanih formacija partizana u Srbiji bio je Kolubarski odred čiji je komesar Dragojlo Dudić ostavio dnevnik iz koga saznajemo da je visoko na listi prioriteta bila zaplena šapirografa po seoskim opštinama i njihovo korišćenje za umnožavanje letaka. U ataru sela Robaje, jugoistočno od Valjeva, “tehnika” odreda je 21. avgusta 1941. umnožila nekoliko hiljada letaka o partizanskom preuzimanju vlasti od lokalnih opštinskih organa i streljanju pljačkaša koji su ratno stanje koristili za otimanje stoke seljacima.
Tokom kratkotrajne kohabitacije između ravnogorskog i partizanskog pokreta u jesen prve ratne godine, u oslobođenim gradovima zapadne Srbije svaki od ustaničkih pokreta zadržao je pravo na sopstvenu propagandu, ali nisu bili retki ni zajednički proglasi o pitanjima važnim za celokupnu zajednicu. Nemačke okupacione vlasti su sebi svojstvenom pedantnošću obaveštavale o streljanjima talaca, a lokalnim beogradskim vlastima je ostavljeno da se brinu o vanrednom popisu stanovništva, privremenim klozetima koji su se morali kopati usled bombardovanjima oštećene kanalizacione mreže, te o komunalnom neredu koji ne možemo ubrojiti u posledicu sloma države.
U nedićevskoj Srbiji propagandni rat vrti se oko tri osnovna motiva. Isprva, nemački i kvislinški režim nastoji da porukama o “redu, radu i disciplini” umiri buntovno stanovništvo koje je osetilo sve strahote odmazdi i deportacija, uz obaveznu napomenu da su tradicionalni saveznici srpskog naroda na kolenima i da ga jedino mogu prepustiti ideološkim protivnicima kojih, naravno, nije manjkalo. U sledećoj fazi, antisemitizam je sve više uzimao primat uz staru tezu o “imperijalističkim” Jevrejima, koji Srbe predaju “komunističkim” Jevrejima u ropstvo. Najzad, u završnim fazama rata neretko se odašilju poruke o novim “čudesnim oružjima” koja će iz korena promeniti tok rata. Sa druge strane, ravnogorci su se u svojim propagandnim porukama pozivali na savezništvo sa Anglosaksoncima uz pominjanje svetlih tradicija srpskog oružja u Prvom svetskom ratu. Nakon ulaska Crvene armije u Srbiju i bosanske golgote ravnogorskih korpusa, ostaci te vojske, koja se svojom neodgovarajućom strategijom našla na pogrešnoj strani interesnih sfera velikih sila pobednica, povlače se u ilegalu u Srbiju gde razvijaju propagandnu kampanju s ciljem osporavanja legitimiteta izbora, održanih 11. novembra 1945. godine, a raspisanih zarad definitivnog ozvaničenja neosporne vlasti Komunističke partije Jugoslavije. U svojim zemunicama pišu letke rukom, ponegde uspevaju da iskoriste svoje preostale kontakte i odštampaju manje količine letaka, ali bez većeg uspeha.
NDH – MILIONI NEMAČKIH LETAKA
Od ranog leta 1941. godine, širom NDH izbijaju spontane pobune srpskog stanovništva koje pokušava da se zaštiti od ustaškog genocida. Ove pobune ne mogu se svrstati u ideološki određen i organizovan ustanak, kako je to nastojala da definiše posleratna ideološki nastrojena istoriografija.
Tek dolaskom partizanske glavnine iz Srbije i Crne Gore, koja je bila organizovana u mobilne i visoko motivisane vojne odrede, formiraju se oslobođene teritorije sa stabilnom pozadinom – najpre sa središtem u Foči, a kasnije u Bihaću. Do dolaska Crvene armije na istočne granice Jugoslavije, u zaleđu Jadrana vodile su se najžešće borbe na ovim prostorima, sa velikim brojem učesnika koji su neretko menjali strane iz želje da dočekaju kraj građanskog rata. U takvim okolnostima, propaganda dobija naročitu važnost. Kuriri uhvaćeni sa većom količinom letaka streljani su po kratkom postupku, a samo retki su imali sreće da budu razmenjeni. Kako su nemačke i kvislinške jedinice gubile kontrolu nad situacijom na terenu, njihova propagandna odeljenja postajala su sve maštovitija, a leci štampani u sve većim tiražima. Iz arhivske građe se može zaključiti da je preko tri četvrtine letaka izbacivano iz aviona, dok su ostatak rasturale jedinice koje su se nalazile na samom terenu. Godine 1944. tiraži pojedinih nemačkih letaka dostigli su 2.000.000 primeraka. Sa druge strane, partizanska štamparija u Drinićima, koja je funkcionisala u jesen i zimu 1942. godine, odštampala je 14 letaka u ukupnom tiražu od 41.000 primeraka.
HRANA ZA DEZERTERE
Ishrana vojske i stanovništva redovno je bivala jedan od najvećih problema tokom svih ratnih sukoba na balkanskom tlu. Čak i kad su vojnici na frontu dobijali redovne obroke, njihove porodice u pozadini često su gladovale, što su propagandisti neprijateljskih strana i te kako umeli da iskoriste. Tokom Drugog svetskog rata, gerilski pokreti su se najviše oslanjali na neplodne brdsko-planinske krajeve u kojima su pored lakšeg skrivanja od poternih odreda nalazili i veće mogućnosti za regrutaciju novih boraca. U neprijateljskim lecima se zbog toga često iznose “ponude” – obećava se redovna ishrana ustanicima nakon povratka kućama, a italijanske vojne vlasti u Crnoj Gori nudile su i dodatnu hranu onim dezerterima koji iz svoje jedinice ponesu i oružje.
Čak i kad je hrane bilo, ona svojim kvalitetom često nije mogla da zadovolji hronično gladne borce. Karakterističan je primer letka SS Handžar divizije, upućenog partizanima sremskih bataljona koji su 1943. godine prešli u istočnu Bosnu, gde im se obećava “naša sremska hrana”.
Propagandni ilustratori su predstavljali porodice lojalne vlastima kao uzorna domaćinstva sa punim ambarima i štalama, dok su pobunjeničke familije, u slučaju da su ostale u životu, prikazivane kao izgladnele i na samoj ivici opstanka.
RATOVI DEVEDESETIH – PRETNJE I STVARANJE RAZDORA
Nasuprot i paralelno činjenici da su elektronski mediji, odnosno radio i televizija postali dominantni prenosioci informacija dostupni velikoj većini populacije, devedesetih godina prošlog veka leci su zadržali svoje mesto u propagandnim aktivnostima iz nekoliko razloga. Kako je redovno snabdevanje električnom energijom bilo preduslov za rad predajnika, ali i prijemnika radio i TV signala, nisu uvek postojali uslovi za ovakav vid propagande.
Prvih meseci rata u Hrvatskoj i Bosni i Hercegovini (BiH) sukobljene strane su ulagale velika ljudska i materijalna sredstva zarad kontrole nad repetitorima i telekomunikacionim centrima, što je dovodilo da čestih oštećenja antenskih uređaja, pa je tako devet od deset repetitora RTV Sarajevo uništeno u periodu od 1992. do 1995. godine. Takođe treba imati na umu da je gledanje ili slušanje neprijateljskih programa smatrano prekršajem na koji često ni najbliža okolina nije gledala blagonaklono. Propagandna odeljenja Jugoslovenske narodne armije (JNA) bila su aktivna širom hrvatske teritorije pod kontrolom Zagreba, a naročito na prostoru Dubrovnika i Konavla, usled pogrešne pretpostavke da su na tom području i dalje prisutne aspiracije ka autonomnoj dubrovačkoj republici. Sa druge strane, hrvatski agitatori su većinu svojih letaka namenjivali rezervistima JNA, koji su za borbu bili daleko manje motivisani od lokalnih srpskih četa ili dobrovoljačkih jedinica.
Sa otpočinjanjem ratnih dejstava u Bosni i Hercegovini u proleće 1992. godine, JNA formalno nestaje, a za ratnu propagandu postaju zaduženi lokalni štabovi svih zaraćenih strana, koji sve više pokušavaju da neprijatelja zastraše pretnjama nego da ga demorališu lažnim obećanjima. Distribucija letaka bila je znatno otežana zbog rezolucije Saveta bezbednosti UN kojom se oktobra 1992. godine zabranjuju svi vojni letovi nad BiH, a postoje svedočenja da su u Bosanskoj Posavini leci rasturani i iz automobila u pokretu.
Tokom NATO bombardovanja više desetina letaka u milionskim tiražima je izbačeno iznad Srbije i Crne Gore. Glavni cilj bio je stvaranje razdora između pripadnika vojske i policije, uz navode o nepostojećim demonstracijama stanovništva po gradovima i aluzije na bolji materijalni status pripadnika MUP-a. Pored iznošenja lažnih vesti o masovnim dezerterstvima pripadnika vojske, posebno je naglašavan gubitak RSK (Kninske krajine, istočne Slavonije i Baranje) i Sarajeva u nedavno završenim ratovima, uz retoričko pitanje: “On se kladi sa srpskom kolevkom, sa srpskim mestom u svetu i sa životima svojih ljudi. Zar je to sve njegovo, lično i sme da se prokocka?” praćeno fotografijom namrštenog predsednika SRJ Slobodana Miloševića. Ova rečenica nas vraća na početak uvodnog teksta i osnovno pravilo ratne propagande – obećanja su uvek lažna, ali su neretko potkrepljena činjenicama koje protivnički vojnici, makar i podsvesno, znaju.
Ovaj tekst opisuje samo deo izložbene postavke Čitaj i deli dalje: ratni letak na jugoslovenskom području u 20. veku, koja je otvorena 15. septembra 2026. godine u Muzeju Jugoslavije. Autori su Radovan Cukić i Nemanja Kalezić; za grafičko oblikovanje, koncept i dizajn izložbene postavke bila je zadužena Katarina Keti Zaharijev, a koncept, dizajn i produkciju prostorne postavke potpisuje Turbina. Izložba ne bi bila moguća bez velikog broja saradnika u zemlji i inostranstvu kao i ustanova kulture koje čuvaju ovu izuzetno vrednu građu.
Što vlast Aleksandra Vučića u kampanji više demonstrira nasilje, to se više žali kako je tobože ona ugrožena. Tada nema političkih protivnika, nego neprijatelja od kojih se valja „odbraniti“, to jest zatući ih, piše „Vreme“ u novom broju
Bivši predsednik Srbije ušao je u izbornu kampanju sa gotovo svim polugama političke i institucionalne moći. Istovremeno, njegovi protivnici postaju nasilnici, teroristi, strani plaćenici i pretnja državi, dok se vlast predstavlja kao strana koja se samo brani. Od Bežanijske kose i Futoške pijace do Beogradske arene, ista zamena uloga otvara pitanje opasnije od toga ko je započeo pojedinačni incident: šta se događa kada politički protivnik prestane da bude konkurent na izborima i postane neprijatelj od kojeg treba braniti Srbiju
Birača iz rasejanja ovog puta ima jednako kao birača – recimo – Kragujevcu, četvrtom gradu po veličini u Srbiji. Njihov značaj prepoznao je i režim koji je sitnim psinama odbio otvaranje mnogih biračkih mesta te primorava ljude na drugim meridijanima da glasaju u sred noći
Aleksandar Šapić politički je preživeo 6. oktobar i sednicu Skupštine grada na kojoj se nije ni razmatrala njegova smena. Opozicija je obećala da će je formalno zatražiti u narednom periodu iako je jasno da većinu nemaju. Za sada i oponenti vlasti, ali i građani imaju samo obećanje v. d. predsednice države Ane Brnabić da će “svi u budućnosti videti šta će biti stav stranke” čiji je Šapić potpredsednik. Do tada će režim da zaćuti, baš kao što i sada glasno tihuje prvi čovek grada koji ponovo nije bio na sednici na kojoj je objektivno bio ključna tema
Aleksandar Vučić u ovoj kampanji gotovo da nije održao govor bez pominjanja žena. Sam je objasnio zašto: žena je odgovorna jer mora da brine o kući, deci i roditeljima. U tom komplimentu sadržana je cela njegova predstava o ženi, ali i granica iza koje žena prestaje da bude “naša” i postaje neprijatelj
Razgovarao je sa kamenom za kupus i fotografijom Ilije Srdanovića. Požar u Niškoj tvrđavi proglasio je za delo veštačke inteligencije. Pohvalio se da mu ne bi bilo prvi put da nekom otima pištolj iz ruku
Režim neće da otvori biračka mesta u inostranstvu i tera ljude da glasaju – noću! Odsecanjem velikog broja birača, izbori su već sada i zvanično neregularni
Predstavnici bivšeg predsednika Srbije u dosadašnje dve TV debate na N1 su se dokazivali u tome ko će biti dostojan proslavljenog naprednjačkog bukača Vladimira Orlića. Nisu došli da razgovaraju, nego na verbalnu šutku
Predizborna kampanja i političko nasilje
Stvarne žrtve i Vučićevo glumatanje Pretplati seArhiva nedeljnika Vreme obuhvata sva naša digitalna izdanja, još od samog početka našeg rada. Svi brojevi se mogu preuzeti u PDF format, kupovinom digitalnog izdanja, ili možete pročitati sve dostupne tekstove iz odabranog izdanja.
Vidi sve
