Sirena u Asuari

Ove godine navršava se 90 godina od početka Španskog građanskog rata (1936–1939). Iako je nekada u Jugoslaviji građanski rat u Španiji bio gotovo opšte mesto istorijskog i političkog obrazovanja, danas u kolektivnom pamćenju postjugoslovenskih društava taj sukob polako bledi i poprima obrise još jedne davno zaboravljene istorijske epizode. S druge strane, podele koje su u Španiji nastale tokom građanskog rata i kasnije se, za vreme diktature Fransiska Franka dodatno produbile, i dalje intenzivno prožimaju različite sfere španskog političkog, društvenog i kulturnog života.

Algoritam društvenih mreža, koji na zastrašujuć način prepoznaje interesovanja njegovih korisnika, izbacio mi je pre neki dan najavu španskog premijera Pedra Sančesa da će na narednoj sednici Saveta ministara biti usvojena uredba kojom se posthumno oduzima prestižno državno odlikovanje za zdravstvo dodeljeno Antoniju Valjehu-Naheri, koji je vreme Frankove vladavine bio poznat i kao “španski Mengele”. Valjeho-Nahera važio je za glavnog psihijatra frankizma: tvrdio je da žene imaju “zakržljalu inteligenciju”, da im je “jedina misija da rađaju decu za otadžbinu” i da su oni koji se zalažu za socijalnu i političku jednakost “mentalno inferiorni”.

Ovakva najava Pedra Sančesa ne predstavlja izolovan slučaj u današnjoj Španiji. Rasprave o nazivima ulica koje nose imena istaknutih frankističkih političara i vojnih zapovednika, o njihovim spomenicima i grobovima, kao i o pravima potomaka žrtava rata i Frankove diktature, predstavljaju neke od glavnih poligona savremenog političkog i ideološkog sukoba između španske levice i desnice. Dok aktuelna progresivna Vlada Španije smatra da je neophodno suočiti se sa frankističkim nasleđem ukidanjem njegovih još uvek živih simbola i reparacijom žrtava građanskog rata i frankističke diktature, opozicija smatra da se time ne postiže ništa osim buđenja duhova prošlosti.

foto: wikimedia

UZROCI RATA

Da bi se razumeli uzroci Španskog građanskog rata, potrebno je vratiti se u 1931, kada je, nakon lokalnih izbora održanih u aprilu, ukinuta monarhija i proglašena Republika (1931–1939), a dotadašnji kralj Alfonso XIII napustio zemlju i otišao u egzil. Uspostavljanjem Republike, Španija je postala demokratska država u kojoj su građani birali svoje predstavnike na slobodnim izborima.

Nakon proglašenja Španske Republike sprovedene su brojne reforme. Građanske slobode su proširene, uvedeno je pravo glasa za žene, započete su reforme obrazovanja, a država je nastojala da ograniči uticaj Crkve. Ekonomska situacija je, međutim, bila teška. Delimično sprovedene agrarne reforme nisu dale željene rezultate, zemlja nije pripadala onima koji su je obrađivali, dok su veliki zemljoposednici i dalje imali snažan društveni uticaj. Konzervativni društveni slojevi, na čelu sa vojskom i Crkvom, bili su nezadovoljni reformama Republike i za političku i društvenu krizu krivili su snage “bliske crvenoj Rusiji”. Njihove političke ideje bile su pod snažnim uticajem fašističke Italije i nacističke Nemačke. Nasuprot njima, radnici i seljaci sve intenzivnije su se organizovali u sindikate i leve političke organizacije, dok su protesti i štrajkovi postajali sve učestaliji, dodatno produbljujući političke podele u zemlji. Situacija u Španiji postala je neodrživa.

Nezadovoljstvo određenih sektora vojske dovelo je do pokušaja puča 17. jula 1936, kada je u delu Maroka koji je tada bio pod španskom upravom vojska ustala protiv legalno izabrane Vlade Španske Republike. Narednog dana, pobuna, koju je organizovala grupa generala, među kojima su se nalazio i Fransisko Franko, proširila se sa Španskog Maroka i na ostatak Španije. Zanimljivo je da za vođu pobunjenika prvobitno nije bio viđen Franko. Ispred njega su se u hijerarhiji nalazili generali Hose Sanhurho i Emilio Mola, koji su obojica, neverovatnom koincidencijom, nastradali u odvojenim avionskim nesrećama, otvorivši tako Franku vrata da dođe na čelo nacionalnog pokreta.

Pobunjenici su od samog početka primenjivali izuzetno brutalne metode. Oficiri koji su ostali lojalni Republici ili su pokazivali neodlučnost bili su hapšeni i streljani, a nasilje se ubrzo proširilo i na civile, radnike, seljake i republikanske funkcionere u oblastima koje su pobunjenici zauzimali.

Ipak, vojni puč nije ostvario svoj osnovni cilj: brzo preuzimanje vlasti. Znatan deo vojske ostao je veran Republici, dok je vlada odlučila da naoruža stanovništvo i radničke milicije radi odbrane ustavnog poretka. Španija je posledično ostala teritorijalno podeljena između oblasti koje su kontrolisali pobunjenici i onih koje su ostale pod kontrolom Republike. Neuspeh puča da u kratkom roku obori vlast doveo je do izbijanja trogodišnjeg krvavog građanskog rata, koji je odneo oko pola miliona života i isto toliko ljudi oterao u egzil, a okončan je pobedom pobunjenika predvođenih Frankom.

foto: ap

SEĆANJA

U mom malom ali živopisnom selu Asuari, u aragonskoj pustinji, odakle je bila moja baka po mami i u kome svake godine letujem sa porodicom, 18. jula 1936. kontrolu su preuzeli pobunjenici, dok su aktivisti i pristalice druge strane pobegli u brda. Odmah po uspostavljanju vlasti, počeli su po kućama da sastavljaju spiskove meštana koji su podržali Republiku, ili su bili poznati kao levičari. Samo mesec dana kasnije, 20. avgusta, selo su zauzeli anarhisti, što je izazvalo bekstvo više od 200 meštana koji su podržali pobunu. U privatnim albumima meštana video sam fotografije seoske crkve iz tog perioda, pretvorene u mehaničarsku radnju za kamione napunjenu auto-gumama, dok su verski predmeti i crkveni ornamenti velikim delom spaljeni na trgu. Tada su uništeni arhivi opštine i matične knjige rođenih. Pamtim da sam kao dete u selu slušao priče kako su neke od žena, kasnije, prilikom ponovnog upisa u matične knjige rođenih, sebi umanjivale broj godina prijavljujući kasniju godinu rođenja i tako se podmlađivale.

Španska tragedija poprimila je međunarodni značaj, a različite zemlje postavljale su se prema Španiji na različite načine. Nacistička Nemačka i fašistička Italija stale su na stranu pobunjeničkih trupa, snabdevajući ih resursima, ratnim materijalom i vojskom. S druge strane, Sovjetska Rusija aktivno je slala naoružanje Republici, omogućavajući joj da održava ravnotežu u borbama protiv Frankovih trupa. Engleska, Francuska i druge zapadne demokratije držale su se po strani, i odlukom o pristupanju Paktu o nemešanju u “unutrašnje pitanje Španije” onemogućile Vladu Republike da legalnim tokovima dođe do vojne pomoći iz inostranstva. Ovim je de facto legalno izabrana vlast izjednačena sa pobunjenicima. Među ovim zemljama nalazila se i Kraljevina Jugoslavija.

Frankovim saveznicima, Hitleru i Musoliniju, koji su se uveliko spremali za rat, Španija je poslužila kao savršeni poligon za testiranje vojne moći. Tako je nemačka divizija Kondor aprila 1937. bombardovala baskijski grad Gerniku. Ovo bombardovanje predstavlja jedno od prvih velikih sistematskih bombardovanja civilnog stanovništva iz vazduha i postalo je simbol stradanja civila u modernom ratovanju. U Gerniki se tada nalazio i moj deda po tati, koji je nekim čudom preživeo bombardovanje, ali je ostao sa trajnim oštećenjem sluha. Moj otac je jednog leta početkom dvehiljaditih na jadranskom ostrvu Šipan, u blizini Dubrovnika, upoznao Nemicu čiji je otac – tada još živ – bio pilot Kondor divizije. Za tatu je to bila tek zanimljivost koja nije imala nikakvog uticaja na njihov odnos. Sećam se, međutim, da je ta činjenica nju proganjala. Izvinjavala se i nije dopuštala da se tema promeni. Sedamdeset godina kasnije, na jadranskom ostrvu, usred vrelog letnjeg dana i Oliverovih pesama u pozadini, zvučalo je gotovo neverovatno videti Nemicu kako se izvinjava Špancu i izražava žaljenje zbog očevog bombardovanja Gernike.

FALANGISTIČKA DIKTATURA

Nasuprot znatnoj pomoći nacističke Nemačke i brojnim italijanskim snagama, Republika je dobila podršku oko 35.000 dobrovoljaca iz 55 zemalja, koji su se borili u internacionalnim brigadama. Među njima je bilo Engleza, Amerikanaca, Nemaca, Italijana, Francuza i mnogih drugih nacionalnosti. Jugoslovena je bilo blizu dve hiljade. Zarad jeftine ideološke diskreditacije internacionalnih brigada, nisu retki oni koji tvrde da su u njihovom sastavu bili isključivo partijski vojnici, koji su u Španiju pohrlili po direktivi Kominterne. Iako je istina da je Kominterna u jesen 1936. uputila poziv dobrovoljcima za odlazak u Španiju, činjenica je takođe da nisu samo komunisti otiški u redove Internacionalnih brigada. Zajednička je svima njima bila želja za borbom protiv fašizma, koji je postajao sve veća pretnja svetskom miru, kao i odbrana demokratski izabrane Republike. Jugoslovenski interbrigadisti dolazili iz različitih delova Jugoslavije, a među Hrvatima je bilo i sledbenika Hrvatske seljačke stranke i Stjepana Radića, po kome je jedna tenkovska jedinica nosila ime.

Nakon pobede frankističkih snaga u građanskom ratu, u Španiji je uspostavljena diktatura kojom je Franko, uz primenu krajnje represivnih mera, vladao sve do svoje smrti 1975. godine. Po završetku Drugog svetskog rata, Španija je, zbog bliskosti frankističkog režima sa Hitlerom, bila izopštena iz međunarodnih tokova. Međutim, u kontekstu Hladnog rata, Frankov režim dozvolio je da SAD otvori vojne baze na španskoj teritoriji, čime je započeo proces međunarodne rehabilitacije zemlje i njenog postepenog povratka u međunarodne političke tokove. Za vreme svoje vladavine Franko ipak nije zaboravio stara savezništva, pa je Španija poslužila kao utočište brojnim beguncima, među kojima je bio i Ante Pavelić, čiji se grob, uprkos brojnim raspravama o izmeštanju, i danas nalazi na madridskom groblju San Isidro. Jugoslavija je za to vreme ostala dosledna svom stavu prema frankističkom režimu i diplomatske odnose sa Španijom obnovila je tek 1977, nakon uspostavljanja demokratije u Španiji.

foto: wikimedia

JUGOSLOVENSKI “ŠPANCI”

Posle poraza Španske republike brojni jugoslovenski dobrovoljci koji su preživeli građanski rat prošli su kroz francuske logore i zatvore. Deo njih priključio se pokretima otpora u okupiranoj Evropi, dok je oko 350 boraca uspelo da se vrati u Jugoslaviju, uprkos pokušajima Kraljevine Jugoslavije da njihov povratak onemogući. Veliki deo njih učestvovao je u NOB-u, gde su iskustvo stečeno u Španiji preneli na jugoslovenska ratišta. Mnogi su poginuli, dok su pojedini, poput Koče Popovića, Peka Dapčevića, Koste Nađa i Petra Drapšina, imali ključnu ulogu u završnim operacijama za oslobođenje zemlje. Posle oslobođenja, “Španci” su zauzimali odgovorne položaje u jugoslovenskoj administraciji, sa velikom ulogom u društvenom i političkom životu zemlje. Njihova je, između ostalog, zasluga i za to što su u Jugoslaviji bila veoma popularna dela španskih umetnika koji su stali u odbranu Republike, poput Federika Garsije Lorke, Rafaela Albertija, Migela Ernandeza i drugih.

foto: wikimedia

Danas “Udruženje Španski borci 1936–1939”, koje je naslednik “Udruženja jugoslovenskih dobrovoljaca španske republikanske vojske 1936–1939”, baštini vrednosti ovog udruženja osnovanog 1946. godine. Živih interbrigadista više nema, a članove udruženja danas čine potomci španskih boraca i prijatelji Internacionalnih brigada. U okviru redovnih aktivnosi udruženja predviđeno je i obeležavanje 90. godišnjice osnivanja internacionalnih u oktobru ove godine.

foto: ap

Posle povlačenja interbrigadista iz Španije u oktobru 1938. godine, Vlada Huana Negrina obećala je pripadnicima internacionalnih brigada da će biti tretirani kao sinovi Španije i da će im biti dodeljeno špansko državljanstvo. To obećanje, zbog ishoda rata u kome je Republika poražena, nikada nije ispunjeno. Zakonom o Demokratskom pamćenju, koji je koaliciona Vlada aktuelnog premijera Pedra Sančesa usvojila 2022. godine, predviđeno je, između ostalog, da se potomcima (deci i unucima) interbrigadista dodeli špansko državljanstvo, pod uslovom da su, kako zakon kaže, kontinuirano radili na očuvanju sećanja na svoje pretke i na odbrani demokratije u Španiji. U novembru prošle godine u Španiji je u Službenom glasniku objavljen prvi spisak sa 171 imenom potomaka kojima je dodeljeno špansko državljanstvo, a među kojima je oko dvadeset imena iz Srbije. Očekuje se da će se po istom osnovu broj “Španaca” u Srbiji dodatno uvećati u narednom periodu.

U Asuari se do danas zadržao jedan neobičan običaj iz vremena Španskog građanskog rata. Sirena za vazdušnu opasnost, koja je tada upozoravala meštane na česta bombardovanja, od tada se i dalje oglašava svakog dana u 13 časova. Nekada je upozoravala stanovnike sela da se sklone od bombardovanja, a danas služi da podseti one koji rade u okolnim poljima da je vreme za ručak. I nama deci je bila znak da ostavimo bicikle i krenemo kući na ručak. Na njen zvuk meštani odavno više ne obraćaju pažnju. Neobična je samo onima koji u selo dođu prvi put, podsećajući ih da istorija nikada ne nestaje sasvim.