Kletva kraljice Teute

Monika je Ukrajinka iz Odese koja je svoju sreću nakon početka ruske agresije na njenu zemlju, odmah u martu 2022. potražila u Crnoj Gori. Skrasila se u Risnu gde vodi kozmetički salon za žene u kojem šišaju i muškarce pošto berbera u ovom malom mestu nema. Sa tugom u glasu mi je pričala koliko joj je teško da na TV-u gleda razaranje svog rodnog grada.

Proveo sam nekoliko dana u ovom bokeljskom gradiću, pomalo nepravedno zapostavljenom zbog slavnog suseda Perasta, i tom prilikom otkrio kako Risan krije mnogo toga što se prolazeći magistralom ne vidi.

fotografije: robert čoban

Za početak, tu je ulica Gabela (italijanski gabella – carina), nalazi se u starom jezgru grada, par minuta hoda od obale. Smatra se najstarijom ulicom u Crnoj Gori, nastaloj u ovom obliku još u vreme Otomanskog carstva. Do ulice se stiže uskim puteljkom iz porte pravoslavne crkve u parku u centru mesta. Gabelom je najviše vršen transport roba između risanske luke i kontinentalnog zaleđa. Zato se i govorilo da je Kotor bio crnogorski, a Risan “hercegovački pazar”.

Gabela ima jedinstven ulični pokrivač koji je napravljen od krupnog rečnog oblutka, a podeljen dijagonalama u mnogobrojna polja, dok su uski trotoari sa obeju strana napravljeni od klesanih kamenih ploča od belog krečnjaka. Gabela ima 31 adresu, pri čemu najstarije kuće potiču iz 17. i 18. veka. Bilo mi je neverovatno da u ovako staroj i lepoj ulici nema gotovo ničega, nijedne suvenirnice, galerije, kafića. Moguće je da će se to promeniti nakon ponovnog otvaranja hotela “Teuta” i prisustva većeg broja turista u mestu.

A sam Risan imao je burnu istoriju – bio je pod Mlecima sve do propasti Mletačke republike. Ruski plemić i rodonačelnik dinastije Tolstoj, Petar Andrejevič Tolstoj, prolazio je kroz Risan 1698. i zabeležio da u selu žive Srbi “grčke vere”, da su im kuće od kamena, da imaju mnogo hrane, da su gostoljubivi prema Rusima, kao i da su po svim aspektima slični Kozacima sa Dona. Lazar Tomanović je hvalio Rišnjane kao velike Srbe, ali je negodovao zbog njihovog odnosa prema ženama kao prema robinjama, što je ostatak turskih uticaja (da žena ne izlazi iz kuće, ni u crkvu…).

Baš kada sam boravio u Risnu, pisao sam reportažu o Feketiću za serijal “Biciklom kroz Vojvodinu” i tu naleteh na ime narodnog heroja Nikole Đurkovića po kome je nazvana osnovna škola u tom selu, a rođen je u Risnu 1908. godine.

Studirao je pravo u Parizu i Monpeljeu, tamo je i doktorirao i vratio se u Jugoslaviju. Advokat i slobodan čovek, Nikola Đurković je duboko verovao u ideju levice i revolucionarnu borbu za bolji i pravedniji svet. U Komunističku partiju Jugoslavije primljen je 1933. a tri godine kasnije na izborima u rodnom Risnu pobedio je režimskog kandidata i postao predsednik opštine. Tabla na staroj kući na početku ulice Gabela govori da je Đurković na tom mestu “u ljeto 1936. održao zbor naroda Boke protiv profašističke vlade Jugoslavije”. Zbog tih aktivnosti u jesen 1937. smenjen je sa funkcije predsednika opštine Risan. Iako ga je policija stalno pratila i na različite načine uznemirivala, neumorno je radio na jačanju partijske organizacije i radničkog pokreta. Jedan od organizatora Trinaestojulskog ustanka, Nikola Đurković bio je prvi politički komesar Krivošijske čete koja je formirana u danima ustanka 1941. godine i prvi politički komesar kasnije formiranog Orjenskog bataljona.

Nakon izdaje na terenu, kada je fašistički plaćenik otkrio sklonište bokeljskih ilegalaca i prokazao ga Italijanima, Đurković je poginuo 21. januara 1943. na Podima, selu iznad Herceg Novog, sa još tri ratna druga, narodnim herojem Savom Ilićem i prvoborcima Danilom Pavičićem i Šćepom Šarencem. Opkoljeni sa blizu 300 italijanskih fašista, četnika Grahovskog bataljona i Antikomunističkog bataljona “Orjen”, četvorica revolucionara su se hrabro borila do poslednjeg metka. Njihovu pogibiju su posebno slavili četnici, koji su na glavnom trgu u Herceg Novom, oko krvave odeće palih boraca, igrali kolo koje je narod posle prozvao “Krvavo kolo”. Taj morbidni čin snimio je i trajno ovekovečio kroz prozorske škure partizanski simpatizer fotograf Luka Cirigović. Mučenju i ponižavanju tu nije bio kraj – iz logora na Mamuli i Prevlaci doveli su dve sestre i brata Nikole Đurkovića da potvrde da su ubili upravo njega. Vraćali su ih tri puta, ali ovi hrabri mladi ljudi im nijednim gestom nisu pokazali da ispred njih leži jedan od najboljih i najškolovanijih ljudi tog vremena sa područja Boke. Nakon nekoliko dana, srce Nikoline sestre Ane je prepuklo od bola za bratom i ona je preminula. Nikola Đurković je za narodnog heroja proglašen ukazom Predsedništva AVNOJ-a 11. jula 1945.

U centru Risna, u parku, nalazi se već pomenuta pravoslavna crkva Sv. Petra i Pavla, koju su podigli žitelji 1601. a obnovili više od sto godina kasnije. Hram je napokon završen 1796. a njegov konačni izgled dao je italijanski arhitekta Antonio Kosta, koji je tada i stradao prilikom obrušavanja svoda. Iznad crkve se nalazi malo pravoslavno groblje, tipično mediteransko sa puno spomenika posvećenih kapetanima. Dan kasnije bio je Petrovdan pa smo došli da pogledamo litiju koja je organizovana u porti crkve.

foto: robert čoban

Nedaleko od crkve nalaze se Risanski mozaici, arheološki lokalitet koji je natkriven, slično Sirmiumu u Sremskoj Mitrovici. Naplaćuje se i ulaznica od šest evra. U njegovom kompleksu najpoznatija je vila sa podnim mozaicima iz 2. veka nove ere koji važe za reprezentativni primer rimskog provincijskog graditeljskog stvaralaštva na ovom delu Jadrana.

Pre desetak godina u Risnu su otkriveni i ostaci temelja palate u kojoj je, pretpostavlja se, živela poslednja ilirska kraljica Teuta. To je oživelo legende o njenom životu i vladavini, a posebno o njenom misterioznom kraju i volšebnom nestanku njenog ogromnog blaga.

Prema legendi, nakon smrti svog muža Agrona, Teuta se skrasila u tvrđavi koju je izgradila iznad Risna. Bila je veoma bogata – blago je skupila u brojnim pohodima svoje gusarske flote u Jonskom, Egejskom i Jadranskom moru. Međutim, pošto je svojom moći počela da ugrožava interese Rimske imperije, rimske legije zaposele su Risan, ali u njemu nisu našli Teutu.

Prema jednoj verziji, Teuta se bacila sa stene brda Orjen iznad Risna, dok je prema drugoj, nastavila da živi u brdima iznad grada. Povremeno je izlazila na obalu zaliva kako bi ukrala boju moru i osvežila boju svojih očiju.

Prema predanju, upravo zbog njene kletve Risan danas nema luku. Postoji i snažno lokalno verovanje da je u unutrašnjosti pećine Spila iznad Risna ogromno blago koje je ona tu sakrila.

Pravo novinarstvo košta, a mi nećemo da nas kupe tajkuni i korporacije. Podržite nas jednokratnom ili mesečnom donacijom. Vreme za to je sada!