Bager sa, kako se to stručno kaže – produženom strelom, stao je ispred zgrade Evangelističke crkve u Titelu, upro strelu u vrh tornja i nakon manje od jednog minuta zvonik se obrušio unazad, na mesto gde je nekada stajao već ranije srušeni brod hrama.
Šta kaže opština
„Poštovani sugrađani, Evangelistička crkva u Titelu se već duže vreme nalazi u veoma lošem stanju i pretnja je za bezbednost stanovnika Titela. Tim povodom, Opština Titel preduzela je sve radnje koje su u njenoj nadležnosti i kontaktirala vlasnike objekta u cilju pronalaženja najboljeg rešenja. Kroz nekoliko sastanaka, Evangelistička crkva Augsburškog ispovedanja sa sedištem u Subotici, na čelu sa biskupom Robertom Balogom donela je odluku o uklanjanju objekta. Obaveštavamo vas da će radovi na uklanjanju započeti u narednih nekoliko dana, a izvodiće ih preduzeće ’Šuša’ uz blagoslov nadležne institucije, tj, Evangelističke crkve Augsburškog ispovedanja u Srbiji – Vojvodini“, glasi saopštenje Opštine Titel na njihovom zvaničnom sajtu.
Sa kim su tačno opštinari razgovarali nije jasno pošto je najviši predstavnik Evangeličke hrišćanske crkve Augsburške veroispovesti u Srbiji – zamenik biskupa Arpada Dolinskog. Balog je samo sekretar ove crkvene zajednice.
Na internetu nema dostupnih podataka o tačnoj godini izgradnje ove crkve ali se na zvonu koje je neko od meštana fotografisao kako leži u šutu među ciglama i malterom – nalazi ispisana 1890.
Broj pregleda
Snimak rušenja ove crkve koji sam postavio na društvenim mrežama oborio je broj pregleda posta o rušenju kuće u kojoj je živeo Laza Kostić u Somboru. Samo na Instagramu za manje od 24 sata nakon postavljanja, u momentu dok pišem ovaj tekst, pregledalo ga je 433.000 ljudi i 1.046 ljudi ostavilo je svoje komentare.
Za razliku od rušenja kuće Laze Kostića kada su gotovo svi u komentarima osuđivali takav odnos prema kulturnoj baštini, ovde, kako je reč o „švapskoj crkvi“ gotovo polovina komentara „ima razumevanja“ za takav potez („Bila je ruševna, neko je mogao da pogine!“) ili pak otvoreno seiri („Trebalo je to uraditi i ranije, koliko su zločina folksdojčeri počinili u Vojvodini!“).
Argument koji promiče kroz veliki broj komentara da u Titelu više ne žive Nemci pa i crkvu treba srušiti, validan je poput ideje da srpski manastiri na Kosovu i Metohiji treba da postanu „kosovski manastiri“ jer u tim selima i gradovima više nema Srba. Nema ni starih Rimljana više u Puli pa nikome ne pada na pamet da sruši Arenu.
Pre dve godine, nakon što je oluja srušila toranj Rimokatoličke crkve u Obrovcu pisao sam za „Vreme“ tekst Sudbina ‘švapskih’ crkava ali u tom momentu nisam imamo kompletan podatak o tome koliko je nemačkih crkava u Vojvodini porušeno od 1945. do danas. Tačnu tabelu dostavio mi je Boris Mašić, osnivač Podunavsko-nemačkog crkvenog muzeja u Apatinu. Prema podacima ko je on prikupio, od kraja Drugog svetskog rata do danas u Vojvodini (sa Zemunom i Surčinom) potpuno je srušeno čak 70 crkva: 39 rimokatoličkih, 28 evangelističkih i 3 reformatske.
Ogroman spisak
Najekstremniji je slučaj Ravnog sela u kojem su srušene sve tri crkve: rimokatolička, evangelističke i reformatska. Spisak ostalih mesta u kojima su srušene jedna ili dve crkve je poduži: Zmajevo, Bački Jarak, Banatski Bresotvac, Banatski Despotovac, Bačka Palanka, Banatsko Veliko Selo, Bečmen Beška, Bežanija, Budisava, Čalma, Čestereg, Crvenka, Dobanovci, Dužine, Bački Gračac, Nova Gajdobra, Gakovo, Gospođinci, Grgurevci, Gaj, Jabuka, Kać, Kačarevo, Klenak, Klek, Knićanin, Krajišnik, Krčedin, Kruševlje, Kucura, Lazarevo, Lukićevo, Majdan, Molidorf (selo više ne postoji), Mramorak, Nadalj, Nakovo, Nova Pazova, Novi Banovci, Novi Kozarci, Obrež, Omoljica, Pivnice, Šajkaš, Sakule, Sutjeska, Lovćenac, Sečanj, Dužine, Sivac, Surčin, Titel, Topolovac, Velika Greda, Voganj, Žabalj, Zemun i Žitište.
Većina švapskih crkava u Vojvodini porušena je odmah po oslobođenju i u narednih 10 godina kada je sličnu sudbinu zadesilo preko 60 sinagoga koje su preživele Holokaust ali ne i novo doba. Vlasnici objekata – verske zajednice, ostavši bez pastve prodavali su hramove a lokalne zajednice nisu imale nikakav odnos prema tome da te zgrade predstavljaju kulturnu baštinu i da se mogu upotrebiti i u druge svrhe.
Dobar primer
Poput slučaja Bačkog Maglića, nekadašnjeg Buljkesa u kojem nemačka Evangelističke crkva zajedničkim sredstvima sadašnjih i bivših meštana pretvara u Multimedijalni kulturni centar.
U selima u kojima je bilo i drugih katolika (Mađara, Hrvata…) rimokatoličke crkve uglavnom nisu rušene. Poslednja „švapska crkva“ koja je srušena pre ove u Titelu bila je rimokatolička crkva u Bačkom Gračacu, nekadašnjem Filipovu koja je srušena 1972.
Kada sam pre nekoliko dana prolazio kroz Obrovac, video sam da se toranj crkve stradale u oluji u leto 2023. obnavlja i to je lepa vest. Zajedničkim sredstvima AP Vojvodine i lokalne samouprave obnavlja se i Reformatska hrišćanska crkva u Sivcu koja je takođe opustela posle Drugog svetskog rata kada su Nemci delom otišli delom oterani iz sela. Crkva u Sivcu je bila u tako lošem stanju da je na vrhu tornja izraslo – drvo. Međutim, pre 2022. krenulo se u obnovu ovog hrama, toranj je već zasijao novim sjajem a sledeće godine očekuje se i završetak krova i fasade. Autonomna pokrajina Vojvodina uložila je 18 miliona dinara a Mesna zajednica 600.000 dinara.
Dakle, ako postoji volja i razumevanje lokalne zajednice kao i same verske zajednice, moguće je pronaći sredstva i sačuvati baštinu.
