Krvave nijanse ruske avangarde

Neobično i dojmljivo strukturiran “konstruktivni kolaž”, roman Denisa Peričića Babelj, Bruno, Berija spleten je od zanimljivih priča o istaknutim pripadnicima ruske avangarde i njihovim tragičnim sudbinama tijekom totalitarnog staljinskog režima. Pisac pomera granice između zbilje i fikcije, referirajući se na dvadesetak umjetnika toga doba, među kojima su u fokus (po)stavljeni pisci Isak Babelj i Bruno Jasieński, te njihov krvnik, Lavrentije Berija, komesar unutarnjih poslova SSSR-a i Staljinov zloglasni provoditelj masovnih, monstruoznih zločina, nezabilježenih u novodobnoj povijesti naše epohe.

KRVLJU POVEZANI SLUČAJEVI

Peričiću (Varaždin, 1968), inače iznimno plodnom autoru niza drama, eseja, novela, putopisa, kritika, zbirki poezije, kolumni itd., ovo je sedmi roman, u kojem je, slažući kompleksan literarni mozaik i koristeći se složenom tehnikom montaža “atrakcija”, u punom sjaju pokazao i dokazao kakvom ogromnom stvaralačkom erudicijom raspolaže. U Peričićevom tekstu dominiraju citati, uvijek u funkciji (re)konstrukcije “zbiljske zbilje”, ali i one zbilje kakvom je mogla biti da su kojim slučajem (čudom) glavni akteri priča preživjeli strašna vremena staljinskih čistki i monstr-procesa. Pomno odabrani citati, “raspoređeni” u gotovo tristotinjak fusnota, svjedoče kojom i kakvom se skrupuloznom metodologijom i obimnom lektirom o ruskoj avangardi autor služio kako bi nam kroz tri međusobno “krvlju” (po)vezana slučaja, ali i kroz intimne drame u koje su uključene i njihove ljubavnice i bračne afere i nevjere, izložio tri usuda u kojima se u konačnici gubi granica između zločinca i žrtve, iako se dobro zna tko je tko. Naime, svaki od aktera nosi svoj dio krimena u “izgradnji duha vremena” u kojem je revolucija, koja uvijek u krvi (sa)melje svoju najbolju djecu, zapravo (p)ostala najavangardniji umjetnički čin i konstruktivistički projekt.

Kompozicijski temelj knjige čine raznorodni tekstovi pripadnika avangarde i Peričićevi komentari njihovih zapisa, ali i tekstovi o ruskoj avangardi, među kojima najistaknutije mjesto zauzimaju djela Aleksandra Flakera (Heretici i sanjari, Nomadi ljepote, Ruska avangarda I-II, te deset svezaka Pojmovnika ruske avangarde, svojevrsne enciklopedije cijelog tog razdoblja….), kapitalna za poimanje toga, blochovski rečeno “zgusnutog vremena”. Dvadesetih se godina minulog stoljeća, kod pripadnika novih umjetničkih struja i pokreta revolucionarne Rusije, žestoko osporavalo nasljeđe klasičnog, realističkog romana (“organskog romana” po György Lukácsu), a kao alternativa (po)nudio se tekst, književno djelo “novih kompozicijskih postupaka” u kojima citat i kolaž imaju dominantnu funkciju. Pojašnjavajući značaj citata, Peričić se oslanjao na rad(ove) Dubravke Oraić-Tolić, prije svega knjigu Teorija citatnosti, u kojoj je između ostalog zapisano: “Dogodilo se ono najgore što se umjetnosti može dogoditi: fikcija je postala zbilja; središnji negativni model avangardne kulture prešao je put od estetike beskrajnog razaranja do beskraja razorne politike”. A kolaž se, piše dalje u istom djelu, u povijesti umjetnosti i estetskoj teoriji definira na dva načina: u užem smislu to je likovni žanr […] dok je (to) u drugom, širem smislu svaki tekst građen od heterogenih materijala”. Stoga ne čudi Peričićeva fascinacija – koju otvoreno priznaje – književnim djelom Danila Kiša, prije svih Grobnicom za Borisa Davidoviča. Upravo na tragu Kišove knjige – na tragu kišovskog hibrida polupriče-polueseja, kojem je rodonačelnik Jorge Luis Borges – razvija se i Peričićev “eksperimentalni” roman.

OBNAŽENOST DELA

Citati kojima se autor služi nisu samo književni, već i dokumentaristički, likovni, filmski, glazbeni, tako da se u romanu, kako bi i ilustrativno “ojačao” sadržaj, reproduciraju slike, fotografije, čak i notni zapisi, i time se teži i plastično (p)ostvariti privid totalnog romana, jedino sposobnog, tvrdi Peričić, da sveobuhvatno oslika “vrijeme avangarde”. Istina, bilo je to kratko ali kreativno fascinantno razdoblje genijalnih eksperimentalnih umjetničkih pokušaja i postupaka, čije dosege ni do danas nismo u punoj mjeri i na pravi način shvatili. Bila je to neponovljiva epoha, monumentalni experimentum mundi. Pri tomu, valja uvijek imati na umu i onu slavnu poetsku sentencu Fjodora Tjutčeva da se “umom Rusija pojmiti ne može”, a kojoj je Peričić dodao nastavak, “ali od nje se ne može ni pobjeći”. I utoliko lenjinizam, kao i njegov, po svemu sudeći logični nastavak – staljinizam, to okrilje jednog od najstrašnijih i najkrvavijih političkih režima u novodobnoj povijesti čovječanstva, taj čudovišni, brutalni mehanizam beskrupuloznog masovnog ubijanja svih i svakog u koga bi vlast uprla prstom, ujedno je (da bi paradoks ili apsurd bio veći) i trijumf umjetnosti, ali i njezina najveća drama. U totalitarnom društvu, kakvim je bila staljinska Rusija i kakvom danas jest ova Putinova, grijehe nije bilo teško pronaći jer sve je bilo i ostalo grijeh. Ruska se avangarda, za svog kratkog trajanja, do kraja i bez ostatka prikaz(iv)ala u svekolikoj “obnaženosti svoga djela” koje i danas, sada i ovdje, vidimo/čitamo, ali veliko je pitanje znamo li, možemo li njezine poruke autentično “dešifrirati”, odnosno očitati. Peričić nam na to pitanje ne daje odgovor, ne stoga što ga barem za sebe nema, već zato što (s)misao toga “pokreta” u generalnom obličju nije moguće definirati. On izmiče svakoj “kategorizaciji” i(li) katalogizaciji i svatko za sebe mora pronaći način kako se nositi “s tim beskrajem neuhvatljivih ideja i igara” (Piljnjak).

Među glavnim protagonistima Peričićeva romana najinteresantniji je Bruno Jasienski (1901–1938), pravim imenom Wiktor Zysman, poljski Židov, poznat prije svega po svom radikalno inovativnom romanu Palim Pariz (objavljuje ga 1928. u komunističkom glasilu “L´Humanité”), u kojem je zagovarao svjetsku revoluciju, nakon čega u Francuskoj postaje persona non grata, da bi se ubrzo našao u Lenjingradu i postao oduševljeni sljedbenik Staljinove političke filozofije.

POTKAZIVAČ

Ali nije postao samo to, već i suradnik tajne policije, denuncijant koji Henrihu Jagodi, komesaru tajne službe “otkucava” svoje prijatelje pisce (dok međusobno, sva trojica, razmenjuju ljubavnice), da bi na kraju i sam postao žrtvom staljinskih čistki. Ubrzo to postaje i sam, činilo se nedodirljivi Jagoda (1937), a potom i Nikolaj Ježov (1940), njegov nasljednik (i na koncu komesar državne sigurnosti) na toj moćnoj, a opet tako politički “skliskoj” i po “zdravlje” opasnoj funkciji. Oba su, po Staljinovim uputama počinili brojne zločine i provodili masovne čistke. Jasienski, nesumnjivo talentirani futurist i nadrealist, preobrazio se u rigidnog zagovornika socrealista, na što ga je u jednom razgovoru “u četiri oka” (ne)oprezno upozorio slavni autor Crvene konjice i Odeskih priča Isak Babelj, drugi junak ovog romana, prigovarajući mu da “pišući zadnje socrealističko smeće” izdaje svoj nesumnjivo veliki literarni talent. Te mu riječi Jasienski nije zaboravio i, čini se, imao je svoje prste u tomu što se tajna policija počela baviti Babeljom, koji je kasnije i sam bio uhićen. Preminuo je 1940. u jednom od staljinskih logora. Vješto “balansirajući” odnos dva pisca, Peričić zapravo zorno oslikava stanje duha toga doba, “začinjavajući” priču raznim naizgled nevažnim, ali po život opasnim “pikanterijama” (primjerice o bračnim nevjerama i slično), koje su se, u stvari, spomenutim piscima najviše i obile o glavu. Treći, u stvari pravi antijunak romana, Lavrentije Berija, poznat i kao “Veliki inkvizitor”, narodni komesar unutarnjih poslova SSSR-a (1938–1945 i 1953), koji je svojim zločinačkim aktivnostima nadmašio svoje prethodnike, došao je glave i Jasienskom i Babelju, ali je i sam, nakon Staljinove smrti, želeći preuzeti vlast, skončao (1953) pred streljačkim vodom brojnije i bolje organizirane grupe svojih oponenata u vrhu Partije.

Peričićeva knjiga nije lagana za čitanje, traži koncentraciju, ali kao sinteza raznih književnih postupaka, kao suma instruktivnih tekstova, zapisa i komentara, bolje je i moćnije opisala vrijeme, aktere, traume i dramu ruske avangarde od niza nesumnjivo značajnih studija na tu temu, jer je cijelom tom tragičnom periodu dala zasebni romaneskni ton i zasebnu boju.