Iako je poznato nekoliko stotina arheoloških lokaliteta starčevačke i vinčanske kulture iz doba neolita širom centralnog Balkana, nalazi ljudskih skeletnih ostaka i nekropola su retki. Međutim, to ne znači da ih nema, već da nisu dovoljno istraženi.
Nađeni grobovi u starčevačkoj i nekropole u vinčanskoj kulturi uglavnom su rezultat slučajnih otkrića, a ne sistematskog i ciljanog istraživanja. Dr Miroslav Marić, viši naučni saradnik Balkanološkog instituta, navodi da je “istražena nedovoljna površina neolitskih lokaliteta. U najvećem broju slučajeva istraživani su manjim sondama, koje su se tradicionalno postavljale na mestima gde su površinski nalazi poput grnčarije ukazivali na postojanje objekata ili jama”. Dodaje da “čak i kada se koriste geofizička snimanja, istraživanja su često usmerena na velike objekte ili jame u kojima se mogu očekivati brojni nalazi”. Svi dosad otkriveni grobovi iz starčevačke kulture nalaze se unutar naselja, u blizini stambenih objekata, u jamama ili zemunicama, a ponekad i ispod podova kuća (poput Lepenskog vira), što odgovara intramuralnim sahranama karakterističnim za ranoneolitske zajednice.
Ti slučajni nalazi grobova i nekropola nisu dovoljno istraženi. Dobar primer je lokalitet Sajlovo 5 kod Novog Sada na kome su pre više od decenije otkrivene sahrane iz starčevačke i vinčanske kulture, a tek nedavno su detaljno analizirane. Na osnovu radiokarbonskih datuma i kontekstualne analize, dr Miroslav Marić sa saradnicima je pokazao da se intramuralno sahranjivanje zadržava i tokom ranih faza vinčanske kulture, što je važno saznanje o životu u neolitu.
Evo nekih osnovnih detalja: U starčevačkoj kulturi (6200–5300. g. p. n. e) mrtvi su najčešće polagani u pliće ili dublje jame nepravilnog oblika. Pokojnici su sahranjivani u zgrčenom položaju, na levom ili desnom boku, dok su grobni prilozi retki ili ih uopšte nema. Ukoliko su prisutni, reč je o keramičkim posudama, kamenim sekirama, školjkama ili kremenom oruđu. Najčešće je u jednoj jami sahranjivan jedan pokojnik, ređe dva, a višestruke sahrane su izuzetak. Nekropole starčevačke kulture, u smislu izdvojenih grobnih prostora, nisu poznate. Dokumentovane su grupne grobnice na lokalitetima Velesnica, Ajmana i Vinča–Belo Brdo, među kojima se posebno izdvaja ona sa Vinče, koja se u literaturi ponekad tumači i kao moguće mesto nasilja. Poznata su i četiri starčevačka groba sa lokaliteta Jaričište, uključujući sahranu žene i deteta, kao i dva pojedinačna dečja groba.
“Ukoliko je suditi po slučaju sa lokaliteta Jaričište 1, gde postoji višestruka sahrana u zemunici sa dve peći, pokojnici su sahranjivani u objektu dok je još bio u funkciji. Nakon toga su preko njih ostavljani darovi u vidu daće – razbijene posude i životinjske kosti, a zatim je objekat napušten. Radiokarbonski datumi pokazuju da su sahrane vršene u više navrata, što ukazuje da taj objekat nije izgubio značaj za zajednicu iako se u njemu više nije živelo”, objašnjava Marić.
Broj poznatih pokojnika iz vinčanske kulture (5300/5200–4400. g. p. n. e), koja je jedna od najdugotrajnijih i najistraživanijih neolitskih kultura jugoistočne Evrope, znatno je manji. Njihova fragmentarnost i česta pojava unutar naselja ukazuju na to da se praksa intramuralnog sahranjivanja nastavila, naročito u ranim fazama vinčanske kulture.
Izuzeci su dve poznate vinčanske nekropole izvan naselja, u Botošu i na Gomolavi. U Botošu su skeleti nakon iskopavanja odmah ponovo sahranjeni, bez antropološke analize, dok su na Gomolavi sahranjivani isključivo muškarci različitih starosnih dobi, verovatno povezani rodbinskim vezama. Novija zaštitna i sistematska istraživanja vinčanskih lokaliteta potvrđuju da su sahrane najčešće locirane unutar granica naselja, u jamama ili u okviru stambenih objekata, i datovane u rane i srednje faze kulture (Vinča A–C). Ponekad se radi samo o delovima skeleta pronađenim u rovovima, što dodatno komplikuje tumačenje pogrebnih praksi. Dr Miroslav Marić kaže da je “vrlo verovatno da je istovremeno postojalo više različitih praksi. Nedavna istraživanja na lokalitetu Adžine njive kod sela Klenak otkrila su pojedinačne ljudske kosti u rovovima oko vinčanskog naselja, što može ukazivati na namerno deponovanje ljudskih ostataka na granice naselja, koje su imale snažno simboličko značenje”.
U tom kontekstu, otkriće sa lokaliteta Sajlovo 5 kod Novog Sada predstavlja izuzetan i dragocen izvor podataka o ljudima iz neolita, budući da su ljudski skeletni ostaci na prelazu između starčevačke i vinčanske kulture izuzetno retki u arheološkom zapisu. Zaštitna arheološka istraživanja sprovedena su 2010. i 2011. godine, povodom izgradnje severne obilaznice oko Novog Sada, kada je istraženo oko 7.000 kvadratnih metara višeslojnog lokaliteta sa tragovima naseljavanja od ranog neolita do modernog perioda. Neolitski horizonti predstavljeni su jamama i stambenim objektima, a naselje nije imalo karakter protourbanizovanog prostora, već je činilo nekoliko grupa domaćinstava, razmaknutih između 70 i 100 metara.
Na lokalitetu je otkriveno pet sahrana iz neolitskog perioda: jedna je datovana u rani neolit, odnosno starčevačko-kerešku kulturu, i četiri su iz vinčanske kulture. Pokojnici su sahranjivani unutar stambenih objekata sa zemljanim pećima ili u jednostavnijim jamama, a sve sahrane mogu se smestiti u relativno kratak vremenski period, između kraja 6. i početka 5. milenijuma pre nove ere.
Antropološka analiza skeletnih ostataka sa Sajlova 5 omogućava da se iza ovog oskudnog arheološkog materijala nazru konkretni ljudski životi. Među sahranjenima su odrasli muškarci i žene, ali i jedan mlađi adolescent i dete, što ukazuje da su u okviru naselja sahranjivani pripadnici različitih starosnih grupa. Na njihovim kostima zabeleženi su tragovi dugotrajnog fizičkog napora, dentalnih oboljenja, metaboličkog stresa i povremenih trauma. Jedan od muškaraca imao je zaraslu povredu lobanje, koja nije bila uzrok smrti, ali svedoči o povredama koje su ljudi preživljavali tokom života. Kod drugog su registrovani znaci hroničnog fiziološkog stresa i moguće infekcije, dok su degenerativne promene i atrofije mišićnih hvatišta kod starije žene ukazivale na život obeležen dugotrajnim opterećenjem. Nijedna od sahrana nije sadržala grobne priloge, što dodatno naglašava skromnost pogrebnog rituala.
Činjenica da značajan broj ranije otkrivenih sahrana nikada nije detaljno objavljen čini ovakva nova istraživanja posebno važnim. Svako otkriće ljudskih ostataka iz neolitskog perioda predstavlja neprocenjiv izvor podataka o zdravstvenom stanju, pogrebnim praksama i odnosu prema smrti u prvim zemljoradničkim zajednicama. Upravo zato, nalazi poput onih sa Sajlova 5 omogućavaju da se neolitska prošlost sagleda ne samo kroz kuće i grnčarije, već i kroz same ljude koji su u njima živeli i umirali.
