Kako je nastajala demokratija

Obično se uzima da je prvo demokratsko društvo u istoriji nastalo u Atini, u vreme Perikla (449–429. g. p. n. e), zato što je, u to vreme civilizacije, on doveo taj poredak do najvišeg oblika. Ali, Perikle nije tvorac demokratskog društva.

Do prve demokratije stizalo se vekovima pre njega.

Atina je u XII veku pre nove ere izgubila svog poslednjeg kralja Kodra u ratu sa Doranima i od tada je bila aristokratska republika kojom su vladala devetorica arhonata (nalik današnjim ministrima), članovi Areopaga – veća staraca ili senata, koje je zasedalo na gradskom bregu Akropolju. Običan narod činili su slobodni građani u samom gradu ili seljaci u selima oko Atine, a uz njih i meteci – došljaci, koji čak nisu imali pravo ni na kuće ili privatan posed u gradu-državi, već su stanovali i radili kod drugih. Veliki posedi pripadali su aristokratiji i na njima su radili robovi – ratni zarobljenici ili građani koji padnu u dužničko ropstvo kod eupatrida.

Običan narod je sve više siromašio. I, u VII veku p. n. e, tražio je da se ukine dužničko ropstvo i da se o tome napiše zakon.

Međutim, jedan od arhonata, Drakon, napisao je 621. g. p n. e. zakone kojima ropstvo zbog duga nije ukinuto, već je strogošću premašilo sve prethodne zakone: i za najsitniju krađu sledila je smrtna kazna, a slobodni građani su još lakše padali u ropstvo nego ranije. Drakonovi zakoni su izazvali još veće nezadovoljstvo i otpor običnih građana, a Narodna skupština, iako je pod pritiskom vlasti prihvatila Drakonove zakone, ponovo je postala telo koje se bori protiv loše vlasti i mesto političkog okupljanja opozicije.

Godine 594. p. n. e. za arhonta zakonodavca izabran je mudrac i pesnik Solon, naklonjen pravima slobodnih građana. Nizom zakona koje je doneo započeo je veliku reformu u državi, a prvi i najvažniji zakon bio je “sisahteja” (skidanje tereta) ili ukidanje ropstva zbog duga. Stanovništvo Atine podelio je u četiri klase prema imovnom stanju (“cenzusu”) i na taj način je odredio politička i vojna prava svakog građanina. Solonovim reformama dotadašnje veće staraca (“areopag”) postalo je samo sudsko telo, a umesto njega Solon je formirao Veće od 400 lica (po sto lica iz najstarijih atinskih bratstava ili “fila”), kao senat. Narodna skupština postaje mnogo važniji organ vlasti nego ranije. Vladu Atine i dalje je činilo devet arhonata, ali sada pod mnogo većom kontrolom narodne skupštine.

Ispostavilo se da reformama opet nisu bili zadovoljni svi, a naročito seljaci jer su očekivali preraspodelu zemlje (agrarnu reformu) koju su im oduzele ili otele aristokrate, ali Solon je smatrao da je dovoljno učinio u svom jednogodišnjem mandatu.

Tridesetak godina kasnije (560. g. p. n. e) pojavio se u Atini jedan Solonov rođak, Pisistrat, oficir poznat po junaštvu koje je pokazao u ratu za Salaminu, protiv susedne države Megare. Sa sobom je vodio odred “batinaša”, naoružan istovetnim motkama, zapravo vojsku sastavljenu od bezemljaša sa sela, gradske sirotinje i pojedinih ratnih veterana, nezadovoljnih svojim statusom u državi, koji su, svi zajedno, tražili preraspodelu zemlje i celokupnog bogatstva u Atini. Lako su zauzeli Akropolj i Pisistrat je proglasio ličnu vladavinu – diktaturu (“tiraniju”). Sproveo je niz mera proganjajući najbogatiju zemljoradničku aristokratiju, oduzimajući od nje svu zemlju, deleći je siromašnima, a iz državnog budžeta delio je novac za bolji uzgoj maslina, razvoj trgovine i izvoza, gradnju puteva, popravku gradskog vodovoda i kanalizacije, gradnju javnih zgrada i stanova za siromašne, i po ko zna koji put prepisivanje Ilijade i Odiseje, kako bi i to pripisao kao svoju zaslugu. Polovina demosa stala je uz njega i zaboravila na rušenje svih institucija koje su postojale pre tiranije, obavljajući sada svoje poslove samo po naredbi i u strahu od volje Pisistrata, a druga polovina bila je zastrašena svakodnevnim terorom batinaša. Pisistrat je svoje građane u čestim govorima plašio susednim zemljama koje su sve, po njegovim rečima, bile iskonski neprijatelji Atine (Megara, Teba, Sparta, Korint…), a Atina je bila i morala da ostane predvodnik celokupnog grčkog sveta.

Njegova tiranija održala se skoro pola veka, sve do pada s vlasti njegovih sinova Pisistratida (516. g. p. n. e), uz pomoć spartanske kraljevske vojske koju je u pomoć pozvala atinska aristokratija.

Pisistratov kult održavan je još nekoliko godina kod jednog dela stanovništva, sve dok se iz političke emigracije nije vratio učeni aristokrata Klisten (509. g. p. n. e) i zvanično ga ukinuo. On je postavljen na mesto arhonta zakonodavca sa zadatkom da sprovede obnovu rada svih institucija i da izvrši političku reformu kojom bi bila obezbeđena prevlast u političkom životu demosa, građana, zbog čega je morao da žrtvuje stare privilegije i očekivanja aristokratije, kojoj je i sam pripadao. Klisten je ukinuo staru teritorijalnu podelu države (grada-polisa) na posede četiri plemena (“file”), a uveo je deset teritorijalnih fila (opština) nezavisnih od plemena, bratstava (“fratrija”) i rodova (porodica). Svaka od ovih fila delila se na “deme” (mesne zajednice). Svi građani Atine, i u gradu i u selima, popisani su prema mestu rođenja i nisu više označavani prema rodu već po demi. Time je kidana veza između članova pojedinih rodova, a uvođena je opštinska samouprava na čelu sa “demarhom” (predsednikom opštine) i opštinskim većem. Svi građani dobili su pristup u samoupravu, jednaka politička prava, a konačno ta prava dobili su i došljaci (“meteci”), iz treće generacije. Na osnovu ovakve podele i popisa stanovništva napravljen je i izborni sistem, jednak za sve (osim za robove).

Narodna skupština konačno je postala najviši organ vlasti, Veće od 400 lica (senat) zamenjeno je Većem od 500 lica (po 50 predstavnika iz svake file), a Areopag je zadržao samo sudsku funkciju. Time je zamenjeno staro rodovsko uređenje grada građanskim institucijama prema mestu stanovanja svakog Atinjanina. Borba između aristokratije (aupatrida) i demosa (građana) završena je stvaranjem prve demokratske republike sa jednakim političkim pravima građana, Atine – prve građanske države na svetu. Svaki državni službenik morao je da podnese svoju biografiju, a naknadno je pretresano kakav je karakter, kako se ponaša, da li poštuje roditelje i starije, da li se svaki put javio na vojnu dužnost, da li uredno plaća porez i tako dalje. Inače, u staroj Atini, kao uostalom i u starom Rimu, političari nisu primali plate, niti su smeli to da rade iz bilo kakvog finansijskog interesa.

Tek posle svega toga dolazi Perikle, najveći atinski državnik, koji je učvrstio demokratski poredak i objasnio ga rečenicom da se poredak u Atini naziva “demokratskim zato što vlast u njemu ne pripada manjini, nego većini građana”.

Bio je poreklom najviši aristokrata i sin čuvenog vojskovođe Ksantipa, pobednika kod Mikale. Autoritet je gradio u Narodnoj skupštini, izvrsnim govorima (“iza kojih su najčešće stajali svi”) i predlozima koji su najviše puta usvajani, kao i ličnim sposobnostima u realizaciji tuđih i svojih predloga. Družio se sa filozofima Protagorom i Anaksagorom, umetnikom Fidijom i istoričarem Herodotom. I njegova žena Aspasija bila je veoma obrazovana i ugledna građanka Atine. Uveo je “Kolegijum 10 stratega”, telo koje se brinulo o vojnim i civilnim pitanjima i koje je rukovodilo državom u slučaju rata, a koje je svake godine birala Narodna skupština. Za 20 godina aktivnog bavljenja politikom Perikle je čak 15 puta biran u sastav Deset stratega. Umro je od kuge 429. g. pre nove ere, na početku Peloponeskog rata, pre svoje 50. godine.

Jednom, nekoliko decenija kasnije, kad se u Atini ponovo nakratko pojavila tiranija izvesnog Kritije, filozof Platon je u šetnji sa svojim učenicima ugledao u pirejskoj luci filozofa Diogena kako pere kupus i istovara iz broda džakove, zajedno sa lučkim radnicima i drugim političkim osuđenicima. Iz daljine ga je pozvao i dobacio mu: “E, moj Diogene, da si slušao Kritiju, ne bi morao da pereš kupus!”, na šta ga je zadihani Diogen takođe glasno oslovio i uzvratio mu: “A ti, da si prao kupus, ne bi morao da slušaš Kritiju!”.

Lična sloboda je, kažu, uvek bila stvar izbora.